توسلات ادبیات عرفانی به هنرهای سنتی نمایشی با تکیه بر نمایش عروسکی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 پژوهشگر پسادکترای زبان و ادبیات عربی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

10.22108/liar.2020.119747.1731

چکیده

یکی از زمینه‌ها در پژوهش‌های ادبیبررسی پیوند هنر و ادبیات و دادوستدهایی است که از دیرباز میان این دو در جریان بوده است. از جلوه‌‌های آمیختگی ادبیات و هنر که به ‌درستی توجه پژوهش‌های پیشین را جلب نکرده آن است که عارفان ایرانی و عرب، در تألیفات منظوم و منثور خود، توسلات شگفت‌انگیزی به هنر‌های نمایشی عروسکی داشته‌اند. این پژوهش با دقت نظر در رویکرد هنرمندانة عارفان به نمایش عروسکی، به‌ویژه نمایش سایه، و با تکیه بر روش اسنادی‌ـ ‌تحلیلی این نکته را تببین می‌کند که چگونه متون عرفانی عربی و فارسی، تصویر رمزی نمایش عروسکی را به مثابۀ ابزاری برای بیان دریافت‌های شهودی به کار بسته‌اند. سپس با بررسی کهن‌ترین یافته‌های پژوهش در زمینه کاربرد تصویر رمزی نمایش عروسکی، به ترتیب تاریخی، به بیان اسناد و آثار کاربست این هنر در متون عربی و فارسی می‌پردازد تا روشن شود از چه زمانی و چگونه اندیشمندان و ادیبان عارف برای بیان اندیشه‌‌های هستی‌شناسانه و عارفانه خود به این هنر نمایشی تمسک جسته‌اند. یافته‌‌های پژوهش بیانگر آن است که بهره‌جستن ابن‌حزم اندلسی (384 ـ 456هـ.ق) از نمایش عروسکی، در تبیین اوضاع ناپایدار دنیا، از دیرینه‌ترین توسلاتِ هستی‌شناسانه به این هنر است. پس از وی، ابن‌عربی (560 ـ640ق) و گروهی از ادیبان صوفیه در تبیین اندیشه‌‌های خود به‌ویژه مباحث «وحدت وجود» و «توحید افعالی» با تمسک به این هنر سنتی توانسته‌اند پیچیده‌ترین مفاهیم هستی‌شناسانه را به مخاطبان منتقل سازند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Uses of the traditional performing arts in mystic literature based on puppet show

نویسندگان [English]

  • Narges Ganji 1
  • Fatima Ishraqi 2
1 Associate Professor of Arabic Language and Literature, University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 Postdoctoral Student in Arabic Language and Literature of Isfahan University, Isfahan, Iran
چکیده [English]

1. Introduction
One of the important research fields in literary research, which helps us better and more deeply understand the literary works is to investigate the links between art and literature and the exchanges that have existed between these two big branches of human sciences since ancient times, particularly the effect that art and its subcategories have had on literary evolution throughout history. One of such fields on which little research has been done is investigating the inspiring and enriching effect of performing arts in literature. One type of performing art that has a long history in the culture of Iran and Arab countries is the puppet show which has a dominant presence in Persian and Arabic literature, especially mystical literature, and mystics have benefited from it as a vehicle to explain their mystic thoughts.
The current research has made an effort to fulfill the purpose of classic research on the relationship between art and literature and investigate one of the unique aspects in the mystical literature, that is the creative and artistic approach of Sufi masters to the art of puppet show and benefiting from that as a way to express the unspeakable and enigmatic perceptions of mysticism. Also, the present research has tried to clarify the historical roots of the use of the symbolic image of the puppet show in explaining ontological issues and disclose the evolution of this cryptic image in mystical literature.
However, the period of this research is restricted from the 4th/10th to the 9th /15th century. The reason behind selecting this historical period is that this epoch is the period of the doom of the mystic thoughts and appearance of eminent mystics and the creation of mystical masterpieces in Arabic and Persian literature. But in later centuries, there is a little sign of previous mystics' Revelations and creation of past thinkers has descended to repeated and formulaic images.
This raised this question in the authors' minds that why some mystics have taken hold of this performing art. Trying to find the answer to that question raised other questions in the authors' mind: why has the puppet show, especially the shadow play, become an opportunity for mystics to display their creative imagination? To explain which of their mystic thoughts did mystics use this performing art? What is the historical background of the symbolic image of the puppet show in ontological issues? Making an effort to reach a suitable response to such questions persuaded us to investigate the position of the symbolic image of the puppet show, especially the shadow play, in mystic thoughts in independent research and to figure out the reason for this intelligent selection by mystics.
2. Discussion and analysis 
The puppet show, which was more folkloric by almost fourth century AH, gradually entered the literary and mystic language and was suddenly welcomed by mystics due to their “aesthetic and artistic view of religion”. They found everything associated with spiritual experiences, and because of their spiritual needs and similarity between materialistic things and their supreme mystic experiences, they would make an effort to depict a part of the spiritual world in the form of the materialistic world. Therefore, they did not consider this performing art a means of entertainment. They had an artistic and mystic view of that and had made it an opportunity to display their imaginations by their artistic view and intelligent selection.
In Conclusion, the main reason behind the selection of the puppet show by mystics was that such a show could be considered an appropriate tool that has depicted the thought system of Ibn Arabi and other mystics, whose thoughts were in line with him, in the form of an interwoven set of signs using a symbolic language. Because they sought a mystic purpose behind the puppet's movements and their relationship with the puppeteer who was hidden behind the screen and moved them with invisible strings or cast their shadows on the screen with light.
 They also considered that simple show with a symbolic image to be the best tool to explain their complicated mystic perceptions and thoughts from the world of mystic journey and tried to make hard-to-grasp mystic concepts as simple as possible for their audience and followers of mysticism by taking advantage of symbols and imagery. So, it is not surprising that despite its simplicity and informality, the puppet show entered mysticism, became known as one of the areas in which mystics could depict their creative thoughts, and was welcomed by mystics who sought supreme truths of the spiritual world through the simplest materialistic things and used everything to interpret their revelations.
In General, based on mystics' quotes, we concluded that pantheism, the unity of divine acts, and explaining the position of heavenly spheres in controlling the world's affairs formed three functions of the symbolic image of the puppet show, especially the shadow play.
Apparently, the statement of Ibn Hazm is the earliest in using the performing arts to express the impermanence of the world. Although the creation of past thinkers such as Ibn Hazm and Ghazali have benefited from this symbolic image, the boom in the usage of this symbolic image in Islamic mysticism dates back to Ibn Arabi who has most probably promoted the usage of this performing art among mystics. After him, many mystics have taken advantage of this image among which the symbolic image of Rumi in Persian literature and Ibn Fariz in Arabic literature seem to be the most imaginative and effective.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mystic literature
  • the puppet show
  • symbol
  • symbolic image
منابع

  1. الأبشیهی، شهاب ‌‌الدین (1412ه). المستطرف فی کلّ فنّ مستظرف، ج 2، بیروت: دار مکتبة‌‌ الحیاة.
  2. ابن‌‌الجوزی، أبو‌‌الفرج (1985). المدهش، تحقیق مروان قبانی، ج 1، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  3. ابن‌ حزم الأندلسی، أبو محمد (1420ه). الأخلاق والسیر، بیروت: دار ابن حزم.
  4. ابن‌‌‌الفارض، أبو حفص (1425ه) شرح‌‌ التائیة، شرح داود بن محمود القیصری، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  5. ابن‌ عربی، محیی‌‌الدین (1416ه). الدیوان، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  6. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1420ه). الفتوحات‌ ‌المکیة، ج 1 و 5، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  7. ـــــــــــــــــــ (1336ه). التدبیرات ‌‌الإلهیة فی إصلاح المملکة الإنسانیة، لیدن: بریل.
  8. افلاطون (1390). جمهوری، ترجمه فؤاد رحمانی، تهران: علمی و فرهنگی.
  9. ایزوتسو، توشیهیکو (1394). صوفیسم و تائوئیسم، ترجمه محمدجواد گوهری، تهران: روزنه.
  10. بقلی شیرازی، روزبهان (1360). شرح شطحیات، تصحیح هنری کربن، تهران: طهوری.
  11. بیضایی، بهرام (1392). نمایش در ایران، تهران: روشنگران و مطالعات زنان.
  12. پورنامداریان، تقی (1391). رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی، تهران: علمی و فرهنگی.
  13. جامی، عبدالرحمن (1360). لوامع و لوایح، تهران: فرهنگ ایران زمین.
  14. ـــــــــــــــــ (1378). هفت اورنگ، تصحیح گروهی از پژوهشگران، تهران: میراث مکتوب.
  15. جهانگیری، محسن (1361). محیی‌الدین بن عربی، تهران: دانشگاه تهران.
  16. چدویک، چارلز (1375). سمبولیسم، ترجمه مهدی سحابی، تهران: مرکز.
  17. الخفاجی، شهاب‌‌الدین (1386ه). ریحانة ‌الألبّاء وزهرة‌ الحیاة ‌الدنیا، تحقیق عبد‌ الفتاح محمد الحلو، ج 1، القاهرة: مطبعة عیسی البابی وشرکاؤه.
  18. رضی، هاشم (1379). حکمت خسروانی، تهران: بهجت.
  19. سهلگی، محمد (1384). دفتر روشنایی: از میراث عرفانی بایزید بسطامی، ترجمه و مقدمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.
  20. شفیعی کدکنی، محمدرضا (1392). زبان شعر در نثر صوفیه، تهران: سخن.
  21. شیمل، آناماری (2006). الأبعاد‌ الصوفیة فی ‌الإسلام وتاریخ‌ التصوف، ترجمة محمد إسماعیل السیّد ورضا حامد قطب، کولونیا: الجمل.
  22. الصفدی، صلاح‌الدین (1305ه). الغیث المسجم فی شرح لامیة العجم، ج 2، القاهرة: الأزهریة المصریة.
  23. الطوسی، أبو نصر السرّاج (1914). اللمع فی التصوف، تصحیح رنولد نیکلسون، لیدن: بریل.
  24. عراقی، فخرالدین (1353). رساله لمعات و رساله اصطلاحات فخرالدین عراقی، تهران: خانقاه نعمت‌اللهی.
  25. عطار، فریدالدین (1362). دیوان عطار، تهران: علمی و فرهنگی.
  26. الغزالی، أبوحامد (1426ه). إحیاء علوم الدین، بیروت: دار ابن حزم.
  27. فرغانی، سعیدالدین (1398ه). مشارق الدراری، مشهد: انجمن فلسفه و عرفان اسلامی.
  28. القاشانی، عبدالرزاق (1976). شرح القاشانی على فصوص الحکم، القاهرة: الیمنیة.
  29. کاشفی سبزواری، حسین (1350). فتوت‌نامه سلطانی، تهران: بنیاد فرهنگ.
  30. کاکایی، قاسم (1382). وحدت وجود: به روایت ابن‌عربی و مایستر اکهارت، تهران: هرمس.
  31. ـــــــــــــ ؛ و آمنه یزدان‌پناه (1392). «تأثیر اعتقاد به توحید افعالی بر پذیرش جبر یا اختیار از نظر غزالی و ابن‌عربی»، پژوهشنامه عرفان، شماره 10، صص 54 ـ 29.
  32. لاهیجی، محمد (1366). مفاتیح ‌‌الاعجاز فی شرح گلشن راز، تهران: محمودی.
  33. المرادی، أبو‌‌الفضل (1301ه). سلک‌‌ الدرر فی أعیان ‌‌القرن ‌‌الثانی عشر، ج 1، القاهرة: المیریظ العامرة.
  34. مولوی، جلال‌الدین (1376). کلیات شمس تبریزی، تهران: امیر کبیر.
  35. ــــــــــــــــــ (1365). مجالس سبعه، تصحیح توفیق سبحانی، تهران: کیهان.
  36. ــــــــــــــــــ (1387). فیه ما فیه، تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران: زوار.
  37. نظامی، جمال‌الدین (1351). کلیات خمسه، تهران: امیر کبیر.
  38. ـــــــــــــــــ (1378). اقبالنامه، تصحیح حسن وحید دستگردی، تهران: قطره.
  39. هدایت، صادق (1313). ترانه های خیام، تهران: جاویدان.
 

40. Buturvić, Amila (1993). Sociology of Popular Drama in Mediaeval Egypt: Ibn Daniyal and his Shadow Play, PhD Dissertation, McGill University, Montreal

41. Cudden, J.A (2013). A Dictionary of Literary Terms and Literary Theory, UK: Wiley-Blackwell

42. Moreh, Shmuel (1987). »The Shadow Play (Khayal al-Zill) in Light of Arabic Literature«, Journal of Arabic Literature, Vol: 18, pp 46 – 61.