Arslan Tusi: The Missing Link in the Tradition of Mādda-tārīkh (Chronogram) Writing in the Tenth Century

Articles in Press

Document Type : Original Article

Authors

1 PhD Student, Department of Persian Language and Literature, As.C., Islamic Azad University, Astara, Iran

2 Department of Persian Language and Literature, As.C., Islamic Azad University, Astara, Iran

10.22108/liar.2026.148111.2561

Abstract

This study investigates the position and techniques of chronogram composition (mādda-tārīkh) in the Dīvān of Mohammad Qāsem Arsalān Ṭūsī, a tenth-century AH Iranian poet associated with the court of Emperor Akbar. Writing during the transition toward the Indian Style, he mainly followed the Iraqi Style and occasionally adopted the School of Occurrence. Although the date of his death remains disputed, he was renowned for his expertise in paleography, calligraphy, and chronogram composition. Using a descriptive-analytical method based on documentary research, this study examines the chronograms extracted from the manuscript of Arsalān’s Dīvān (Majles Library, MS No. 942, Folder 15242). The findings show that he employed diverse structural and artistic techniques, including izhār al-muḍmar, taʿmiya, numerical ambiguity, the omission and addition of letters, and emphatic and double chronograms. These chronograms mainly commemorate major events during Akbar’s reign, such as the conquest of Bengal and Gaur (982 AH), the births of royal princes, the completion of imperial buildings, and the compilation of the poet’s Dīvān. They constitute valuable historical evidence for Akbar’s period and demonstrate the artistic sophistication of chronogram composition in the tenth century AH. The study also highlights the historical and discursive functions of chronograms, including legitimizing political authority, promoting imperial power, and reinforcing the poet’s position as a court historian. The evidence further indicates that Arsalān was alive until 986 AH and probably died around 995 AH.
 
Keywords: Arslan Tusi, Chronogram (mādda-tārīkh), Mughal India, Ta‘miya, Court Poetry.
 
Introduction
Chronogram (Tarikh-e She'ri), the art of recording events based on the numerical value of letters (Abjad system), represents a synthesis of literary aptitude and mathematical precision in Persian literature. This genre reached its artistic zenith during the Safavid and Mughal eras through the employment of complex techniques such as Ta’miya (enigma). Mohammad Qasem Arsalan Tusi, an Iranian immigrant poet in India, stands as a significant figure in this tradition; however, his manuscript Divan has received limited critical attention and analysis. The primary objective of this study is to elucidate the structural frameworks and discursive functions of Arsalan's chronograms.
Given the significance of these poems in reconstructing the events of Emperor Akbar’s era, this research addresses the following two research questions: 1) What are the structural and thematic characteristics of Arsalan’s chronograms? 2) What political and social implications regarding the Mughal court atmosphere do these works reflect?
 
Materials and Methods
This study adopts a descriptive-analytical methodology with a documentary approach. The primary corpus consists of the manuscript of Arsalan Tusi’s Divan (Majlis Library, No. 942). All verses containing chronograms were extracted and classified based on thematic categories (birth of princes, military conquests, architectural projects, and courtly rituals) and structural types (explicit, enigmatic, and emphatic). Subsequently, utilizing Abjad calculations and cross-referencing with contemporary Mughal historical sources (such as Abul-Fazl’s Akbarnama and Bada'uni’s works), the political functions and technical accuracy of these verses were meticulously analyzed.
 
Research Findings
The findings of the study indicate that Arsalan’s chronograms follow a coherent pattern at both thematic and structural levels:

Thematic Diversity: Encompassing dynastic events (birth of Prince Salim, Murad, and Daniyal), military campaigns (conquest of Mandu in 968 AH, Bengal in 982 AH), and architectural achievements (Qasr-e Ali-ye Akbari).
Structural Techniques: The poet has employed the rhetoric of Izhar al-Muzmar (omission of the subject and invocation of attributes) and complex enigmas (such as the subtraction of letters) to create semantic suspense.
Technical Precision: The extracted examples, such as the conquest of Bengal and Gaur (982 AH), show perfect correspondence with historical records, demonstrating the poet’s mastery over mathematics and the Abjad system. Beyond mere historical documentation, these poems functioned as strategic instruments of political propaganda.

 
Discussion of Results and Conclusion
The examination of Arsalan Tusi’s chronograms reveals that this art form was not merely a tool for recording dates, but a sophisticated discursive strategy utilized to consolidate the political and religious legitimacy of Emperor Akbar’s reign. By employing techniques such as Izhar al-Muzmar and creating semantic suspense, the poet links the patron's name with exalted epithets—such as "Lord of Sea and Land" or "Shadow of God"—thereby placing the Emperor’s earthly power within an aura of mythological sanctity and Kianid lineage.
The findings demonstrate that Arsalan Tusi, through his command of Ta’miya and precise Abjad calculations in pivotal events like the conquest of Bengal (982 AH) or the birth of princes, transcended the role of a mere panegyrist, emerging as an "eloquent historiographer." These poems serve as a vessel for showcasing the poet’s mastery over occult sciences and courtly rhetoric, where mathematics and literature converge to reinforce imperial authority. Consequently, Arsalan Tusi’s Divan emerges as a missing link in the evolution of chronogram-writing between Safavid Iran and Mughal India. These works, as literary-historical documents, not only mirror the social and political fabric of the Akbari era but also establish Arsalan’s stature as a pioneer poet in the transition toward the Indian Style (Sabk-e Hendi). Thus, further research into his works is an imperative for a nuanced understanding of the nexus of power, art, and intellect in that historical epoch.
 
Acknowledgment
The author extends gratitude to the Majlis Library for providing access to the manuscript of Arsalan Tusi’s Divan.

Keywords

Main Subjects

Full Text

. مقدمه

ماده‌تاریخ، شگردی ادبی - هنری برای ثبت رمزآلود رویدادهای تاریخی بر پایة محاسبة ارزش عددی حروف (حساب ابجد) است که با کارکردی دوگانه، هم به‌عنوان سند تاریخی و هم متنی ادبی، در سنت ادب فارسی جایگاهی ویژه دارد. این فن پیش از عصر صفوی رواج داشت. در عصر صفوی و گورکانی هند، با صنایعی چون تعمیه، ایهام و بازی‌های زبانی ـ عددی، به اوج هنری خود رسید. ماده‌تاریخ‌نویسی صرفاً ابزاری برای ثبت زمان وقوع حوادث نبود؛ بلکه به شیوه‌ای فرهنگی برای ماندگارسازی وقایع و تثبیت مشروعیت سیاسی و مذهبی حکومت‌ها بدل شد.

شاعران و نویسندگان درباری، تاریخ جلوس شاهان، فتوحات نظامی، تغییرات مذهبی و اتمام بناهای مهم را در قالب عباراتی شاعرانه و گاه رمزآلود بیان می‌کردند. خلاقیت در پیوند ماده‌تاریخ با قالب‌های شعری، نشان‌دهندة پیوند عمیق میان ذوق ادبی و محاسبة عددی در این سنت است. نمونه‌های برجستة این هنر را می‌توان در آثار شاعرانی چون محتشم کاشانی، شیخ بهایی، کلیم کاشانی مشاهده کرد که ماده‌تاریخ را به بخشی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ درباری بدل ساختند. آقای دیسایی دربارة جایگاه ماده‌تاریخ در عصر اکبرشاه می‌نویسد: «بیشتر گویندگان و نویسندگان و حتی خانخانان و بدایونی به یافتن ماده‌تاریخ رخدادهای گوناگون می‌پرداخته‌اند؛ ولی در این فن میرحیدر معمائی متخلص به رفیعی و ملک‌الشعرای فیضی ازجمله سرآمد بودند» (ر.ک: نذیر، 1399، ص. 111).

محمدقاسم ارسلان طوسی، از شاعران مهاجر ایرانی اهل طوس در دربار اکبرشاه گورکانی و از چهره‌های کمتر شناخته‌شدة دورة گذار به سبک هندی است. ارسلان طوسی در دورة شروع سبک هندی، غالباً از سنت سبک عراقی و گاهی از مکتب وقوع پیروی می‌کند. او را در خط‌شناسی، خوشنویسی، تاریخ و شعر برتر از هم‌عصرانش دانسته‌اند. پدرش مدعی نسب از ارسلان جاذب (سردار نامدار سلطان محمود غزنوی) بود و تخلص «ارسلان» نیز از همین‌جا گرفته‌شده است (ر.ک: بدائونی، ۱۳۷۹، ج. 3/ ۱۷۸). از سال تولد او اطلاع چندانی نیست. می‌توان گفت: «دوران کودکی او در مشهد سپری شد سپس در ماوراءالنهر نشو نما یافت». (آل داوود، 1379، ص. 78) دربارة زمان و مکان درگذشت ارسلان اختلاف‌نظر وجود دارد. در بازه زمانی ماده‌تاریخ‌های او، از فتح مندو در ۹۶۸ ﻫ.ق تا اتمام قصر عالی در ۹۸۶ ﻫ.ق نشان‌دهندة‌ حضور فعال و مستمر وی در فضای درباری گورکانی است. براساس قراین شعری او به احتمال فراوان تا 995 ﻫ.ق زنده بوده است. ارسلان طوسی، شاعر سدة دهم هجری و معاصر اکبرشاه گورکانی، باوجود گمنامی و عدم تصحیح انتقادی دیوان خطی‌اش، نقشی مؤثر در تداوم سنت ماده‌تاریخ‌نویسی ایفا کرده است؛ بااین‌حال، جایگاه ادبی او در تاریخ‌نگاری ادبی کمتر مورد توجه قرار گرفته است و بررسی آثارش می‌تواند، نقصان شناخت سیر تحول این فن در سدة دهم هجری را پر کند. هدف از تحلیل ساختارهای هنری (مانند تعمیه و ایهام) و مضامین محتوایی در این ماده‌تاریخ‌ها، افزون بر روشن‌کردن جایگاه ارسلان طوسی و رمزگشایی ماده‌تاریخ، نقش شاعران درباری را به‌عنوان واسطه‌های ادب و قدرت در ثبت تاریخ و مشروعیت‌بخشی به حکومت‌ها برجسته می‌سازد. بررسی و تحلیل ماده‌تاریخ برجای‌مانده از ارسلان طوسی از چند جهت بااهمیت است: نخست، این آثار حلقه‌ای مغفول در تداوم و تحول ماده‌تاریخ‌نویسی را روشن می‌سازند و امکان بازخوانی دقیق‌تر این سنت در بستر فرهنگی مشترک صفوی و گورکانی هند را فراهم می‌آورند؛ دوم، این متون به‌مثابه اسنادی تاریخی، بازتاب‌دهندة بافت اجتماعی، فرهنگی و سیاسی عصر خود و رویدادهایی چون فتوحات نظامی و فعالیت‌های عمرانی درباری هستند. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش‌هاست: ۱. ماده‌تاریخ‌های ارسلان طوسی ازنظر ساختارهای هنری و گونه‌های موضوعی چه ویژگی‌هایی دارند و چگونه قابل طبقه‌بندی‌اند؟ و ۲. این آثار چه دلالت‌های تاریخی و اجتماعی از فضای فکری و سیاسی عصر گورکانی هند را باز می‌تابانند؟

  1. مبانی نظری و پیشینۀ پژوهش

ماده‌تاریخ (تاریخ الشعری)، کاربرد ادبیِ نظام ابجد است که در آن، تاریخ یک رویداد، از طریق محاسبة ارزش عددی یک واژه، عبارت یا بیت به دست می‌آید. در تعریف این فن، دو رویکرد اصلی مطرح است: برخی آن را صرفاً قالبی شعری برای ضبط تاریخ می‌دانند و برخی دیگر، آن را هنری ادبی می‌شمارند که با تلفیق عدد و کلمه، به رویدادها زیبایی و ماندگاری می‌بخشد. ماده‌تاریخ (Chronogram) شعری که شاعر در شرح رخدادهای مهم و شایسته ثبت مانند ولادت و وفات اشخاص بزرگ، بنای عمارت و قصر، فتوحات و جنگ‌های شاهان و بزرگان ساخته و تاریخ وقوع آن را نیز در پایان سخن خود ذکر کرده است. ماده‌تاریخ از جلوه‌های ذوق و اندیشة ایرانی است که در آن، سال وقوع رخدادها از طریق تبدیل اعداد به حروف، واژه‌ها، عبارات یا جملات و با استفاده از نظام حساب جُمَّل (ابجد) بیان می‌شود. هدف اصلی این فن، حفظ و ضبط دقیق رویدادهای تاریخی و ماندگارساختن آنها در قالبی ادبی و هنری است (صدری، 1378، ص. الف - ب). در این شیوة ادبی، حروف عربی بر اساس ترتیب ابجدی ـ نه الفبایی ـ دارای ارزش عددی‌اند و از طریق محاسبة مجموع آنها، تاریخ یک واقعه به‌دست می‌آید. گفته‌اند: «سال و ماه و حتی روز حادثه را در یک مصراع یا یک بیت یا یک جمله به صورتی زیبا با معنایی متناسب با حادثه، با استفاده از شماره‌های حروف ابجد یا بدون استفاده ازآنجا داده، آن را ماده‌تاریخ نام نهاده‌اند» (رضوانی، 1341، ص. 43). تعریف جامع‌تر ماده‌تاریخ چنین است: «ماده‌تاریخ عبارت است از تبدیل اعداد، عمدتاً سال‌های تاریخی، به حروف، واژه، عبارت یا جمله و بالعکس، به اشکال گوناگون (بامعنا یا بی‌معنا) با شیوه‌های مختلف محاسبه مانند جمع، ترتیب و چینش، به‌منظور تشخیص، ماندگاری، رمزگذاری، زیبایی‌شناسی و تمایز» (مسجدی اصفهانی، 1398، ص. 75). تاریخ‌های ادبی ازنظر ساختار به دو نوع عمده تقسیم می‌شوند: نوع نخست که در آن هر حرف نمایندۀ رقمی از تاریخ است و نوع دوم جمع ارزش عددی تمام حروف با عدد تاریخ برابر می‌شود (انوشه، 1381، مدخل ماده‌تاریخ). ماده‌تاریخ ارزش هنری دارد: «ماده‌‌های منظوم «گذشته از آنکه در بسیاری از موارد دارای ارزش‌های خاص هنری، ادبی و زبانی هستند، در تمام موارد ارزش تاریخی دارند» (دادبه، 1394، ص. 59) و در پژوهشی ﺣﺴﯿﻨﯽ ﺑﯿﺪﮔﻠﯽ و همکاران (1404، ص. 44 - 45) سیر تحول این هنر را در سه مرحله مرحلة ابتدایی (کاربرد اعداد صریح فارسی)؛ مرحلة ابجدی (کاربرد حروف و ترکیب‌های رمزی) و مرحلة تکامل‌یافته یا تعمیه‌های جُمَّلی (عبارات معنادار) تقسیم کرده‌اند. در این مرحله، ماده‌تاریخ به اوج پیچیدگی و ظرافت هنری رسید و شاعران با ساخت واژه‌ها و عبارات معنادار، تاریخ وقایع را در لایه‌های معنایی شعر پنهان کردند. این شیوه به‌ویژه از دورة صفوی و در هند گورکانی رونق فراوان یافت و در آن، شاعران و حتی برخی پادشاهان به ماده‌تاریخ‌سرایی روی‌ آوردند (نصرآبادی، 1361، ص. 10). همچنین صفا دربارة وضعیت ماده‌تاریخ نویسی در قرن دهم می‌نویسد: «از آغاز تا پایان این عهد ماده‌تاریخ‌هایی، چنانکه در دو سه قرن پیشتر معمول شده بود، ساخته می‌شد. بعضی از ماده‌تاریخ‌های آن زمان چنان خوب ساخته شده که در شمار شاهکارهای این هنر شاعران است» (صفا، 1379، ج. 4/280 - 281)؛ اما به نظر می‌رسد «از قرن هشتم به بعد به تدریج، مادّة تاریخ جنبة فنّی به خود گرفت و از زمان تیموریان و به‌خصوص دورة صفویه این فن با تعمیه درآمیخته شد» (رسولی‌پور، 1381، ص. 194). به قول بیل (1397) از اواسط قرن هشتم هجری ماده‌تاریخ‌ها به‌صورت رمز، کنایه، ایهام و معماگویی رونق فراوانی می‌یابد. بر پایة تقسیم‌بندی دبیرسیاقی (1390، ص. 63 - 66) ماده‌تاریخ‌ها به یازده گونة منظوم و منثور تقسیم می‌شوند که ازجمله مهم‌ترین آنها می‌توان به تاریخ‌های صریح، ابجدی، تعمیه‌ای، تأکیدی و چندلایه اشاره کرد. ماده‌تاریخ سازی، شگرد هنری برای ثبت رخدادهای مهم است. این شگرد هنری به عنوان کردار سیاسی و فرهنگی برای تثبیت مشروعیت سیاسی و مذهبی حکومت‌ها از سوی ادیبان، منشیان و شاعران دربار به کار می‌رفت. افزون بر منابع مرجع و تاریخی مرتبط با مادة‌تاریخ، برخی مقالات و پژوهش‌های تخصصی این حوزه نیز بررسی شد؛ بااین‌حال، بیشتر این پژوهش‌ها به تبیین کلی فن مادة‌تاریخ، شیوه‌های محاسبه، یا بررسی مادة‌تاریخ در ادوار و شاعران خاص پرداخته‌اند.

 

1 - 2. مطالعات داخلی

در زمینة مادّه‌تاریخ، پژوهش‌هایی با رویکردهای متفاوت ادبی، تاریخی، ساختاری و رمزگشایانه انجام شده است. دستة نخست این پژوهش‌ها بیشتر بر گردآوری، طبقه‌بندی و سیر تطور فن مادّه‌تاریخ‌سرایی متمرکزند: نخجوانی (۱۳۴۳) در موادالتواریخ به گردآوری و ثبت نمونه‌های مادّه‌تاریخ پرداخته، صدری (۱۳۷۸) در حساب جُمَّل در شعر فارسی و فرهنگ تعبیرات رمزی کاربرد حساب جمل و تعبیرات رمزی را بررسی کرده، و خالصی شیرازی (۱۳۸۵) و رضوانی (۱۳۴۱) هر یک به جنبه‌هایی از تاریخچه، فنون و شیوه‌های مادّه‌تاریخ‌سازی پرداخته‌اند. دبیرسیاقی (۱۳۹۰) از آغاز تا دورة معاصر و منانی (۱۳۸۵) نیز سیر مادّه‌تاریخ در ادب فارسی از قرن نهم تا سیزدهم هجری را بررسی کرده و صفا (۱۳۷۹) در تاریخ ادبیات ایران (مجلد سوم و چهارم) اشارة کوتاهی به وضعیت مادّه‌تاریخ در عصر صفوی دارد. حجازی (1383)، با مقاله «ماده‌تاریخ» و نیز باقری بیدهندی (1377). در مقالة «فن ماده‌تاریخ نویسی» به نحوة ماده‌تاریخ سازی و نمونه‌های آن می‌پردازند. نظامی و صلواتی (1387)، با مقالة «علل رویکرد شاعران به حساب جمل، ماده‌تاریخ، معما و لغز در شعر فارسی و رابطه آن با علم ریاضی»، به علت‌یابی رویکرد شاعران به علم ریاضی پرداختند، معتقدند که شاعران با این عمل پیوندی علمی - هنری بین ریاضیات و ادبیات برقرار کرده‌اند. صادقی و وفادار دولق (1389) مقاله‌ای با عنوان «ماده تاریخ و استفاده از رایانه در ساختن آن» نوشتند تا با استفاده از مفاهیم رایانه‌ای چگونه می‌توان ماده‌تاریخ را حـل کرد. در مقابل رویکردهای توصیفیِ دستۀ نخست، دستۀ دوم، بر جنبه‌های رمزی و هنری مادّه‌تاریخ تمرکز دارند: مقاله صدری (1384)، «دانش حساب جمل، حقیقتی انکارناپذیر در پهنة تاریخ و ادب فارسی»، به تحلیل گونه‌ای از صنعت تعمیه و ماده‌تاریخ ایهامی و آمیخته به تشبیه در چند بیت از شاعران ادب فارسی به‌خصوص دورة صفوی می‌پردازد. همچنین، پژوهش مسجدی اصفهانی (۱۳۹8) دربارة مادّه‌تاریخ‌های ایهامی (ایهام‌های رمزگونة عددی - حرفی) دورة صفوی، اثری قابل توجه است که نشان می‌دهد مبارزات فرهنگی و سیاسی دوره‌های مختلف نیز می‌توانند در لایه‌های پنهان مادّه‌تاریخ‌ها بازتاب یابند؛ رویکردی که زمینة نظری ارزشمندی برای تحلیل صنایعی چون «تعمیه» و «اظهار المضمر» در شعر درباری فراهم می‌آورد؛ بااین‌حال، پژوهش‌های یادشده عمدتاً معطوف به ارتباط ماده‌تاریخ با سایر علوم، تعریف، ذکر نمونه و وجه هنری ماده‌تاریخ در ادوار گوناگون ادب فارسی به‌ویژه دورة صفوی بوده‌اند و کارکرد مادّه‌تاریخ در شعر درباری و مشروعیت‌بخشی سیاسی کمتر مورد توجه قرار گرفته و تاکنون پژوهش مستقلی دربارة مادّه‌تاریخ‌های محمدقاسم ارسلان طوسی و کارکردهای تاریخی و گفتمانی آنها در دستگاه اکبرشاهی انجام نشده است؛ خلأیی که پژوهش حاضر می‌کوشد آن را پر کند. تحلیل لایه‌های پنهانِ مادّه‌تاریخ‌ها در شعر ارسلان، نه‌تنها به کشف کارکردهای سیاسیِ متن یاری می‌رساند، خواننده را در فهمِ دقیق‌ترِ مناسبات گفتمانیِ حاکم بر دستگاه اکبرشاهی توانا می‌سازد.

 

  1. روش تحقیق

این پژوهش به روش توصیفی - ‌تحلیلی انجام می‌شود. جامعه آماری پژوهش، کلیه اشعار مندرج در نسخه خطی دیوان ارسلان طوسی (موجود در کتابخانه مجلس شورای اسلامی، به شمارۀ ملی ۹۴۲، شمارۀ دفتر ۱۵۲۴۲) است. روش گردآوری داده‌ها به‌صورت اسنادی، با مطالعۀ مستقیم این نسخه و استخراج تمامی ابیات یا عبارات حاوی مادّه‌تاریخ است. در مرحلۀ تحلیل، مادّه‌تاریخ‌ها به‌عنوان واحد پژوهش، در لایه‌های موضوعی، ساختاری، ادبی و کارکردهای فرامتنی و سیاسی در مناسباتِ درباریِ عصر اکبرشاهی واکاوی می‌شوند.

 

  1. یافته‌های پژوهش

ماده‌تاریخ‌های ارسلان طوسی به سبب تنوع موضوعی، سندی ارزشمند برای بازسازی بخشی از تاریخ سیاسی، فرهنگی و درباری عصر اکبرشاه به شمار می‌آیند و از حیث تنوع ساختاری و شگردهای هنری، نمونه‌هایی قابل  ‌توجه از فن ماده‌تاریخ‌نویسی در قرن دهم هجری را نشان می‌دهند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ماده‌تاریخ‌های دیوان ارسلان از الگویی نسبتاً منسجم در دو سطحِ موضوعی و ساختاری پیروی می‌کنند که کارکردهای تاریخی، ادبی و گفتمانی آنها را روشن‌تر می‌سازد.

 

1 - 4. الگوی ساختاری و موضوعی ماده‌تاریخ‌ها در دیوان ارسلان طوسی

بررسی ماده‌تاریخ‌های دیوان ارسلان طوسی نشان می‌دهد که این اشعار صرفاً ثبت پراکندۀ رخدادها نیستند، بلکه از نظمی نسبی در سطوح موضوعی، ساختاری و کارکردی پیروی می‌کنند. بر این اساس، ماده‌تاریخ‌های دیوان را می‌توان در دو محور اصلیِ موضوعی و ساختاری طبقه‌بندی کرد. از منظر موضوعی، ماده‌تاریخ‌های دیوان در چند دستۀ عمده جای می‌گیرند: نخست، ماده‌تاریخ‌های مربوط به تولد شاهزادگان و مناسبت‌های دودمانی؛ مانند ثبت ولادت سلیم میرزا، مراد میرزا و دانیال میرزا که افزون بر ثبت زمان تولد، در فضای گفتمان درباری، بازتاب‌دهندۀ تداوم سلطنت و اهمیت فرزندان پادشاه در ساختار قدرت هستند. دوم، ماده‌تاریخ‌های سیاسی ـ نظامی که رخدادهایی چون فتح مندو، بنگاله، گور و گجرات را بازنمایی می‌کنند و در آنها شاعر پیروزی‌های اکبرشاه و کارگزاران او را در قالب زبانی مدحی و اقتدارگرا روایت می‌کند. سوم، ماده‌تاریخ‌های معماری و عمرانی که به ساخت، اتمام یا بهره‌برداری از قصرها، قلعه‌ها و بناهای سلطنتی مربوط می‌شوند؛ همچون «قصر عالی جلال‌الدین محمد اکبری» و «بنگالی محل» که افزون بر ثبت تاریخ بنا، بازتاب‌دهندۀ شکوه و اقتدار دربار گورکانی‌اند. چهارم، ماده‌تاریخ‌های آیینی و تشریفاتی؛ مانند مراسم وزن‌کشی اکبرشاه که آیین‌های درباری و سازوکارهای نمادین بازنمایی اقتدار سلطنت را منعکس می‌کنند. پنجم، ماده‌تاریخ‌های مرتبط با سفرها و رخدادهای زمانی که نمونه‌ای از آن در شعر مربوط به سفر جهانگیر مشاهده می‌شود و در کنار ثبت زمان رویداد، بر ظرفیت تاریخی این نوع اشعار دلالت دارد.

از منظر ساختاری، ماده‌تاریخ‌های دیوان از تنوع و پیچیدگی چشمگیری برخوردارند. بررسی نمونه‌ها نشان می‌دهد که ارسلان طوسی از چند شیوۀ برجسته بهره گرفته است: ماده‌تاریخ صریح که تاریخ در عبارتی روشن و مستقیم نهفته است؛ ماده‌تاریخ تأکیدی که در آن چند مصرع مستقل، یک تاریخ واحد را تأیید می‌کنند؛ ماده‌تاریخ مزدوج که برای ثبت هم‌زمان دو شخصیت یا دو رخداد در ساختی متقارن به‌کار می‌رود؛ ماده‌تاریخ معمایی (تعمیه) که مخاطب را از طریق حذف، کسر عدد یا بازی‌های زبانی به کشف تاریخ فرامی‌خواند؛ و نیز شیوۀ اظهار المضمر (حذف و ذکر) که در آن شاعر با حذف موقت نام ممدوح و آشکارسازی تدریجی آن، نوعی تعلیق معنایی و برجستگی بلاغی ایجاد می‌کند. همچنین در برخی نمونه‌ها، شیوۀ تأکیدی و مزدوج به‌صورت هم‌زمان به‌کار رفته است که نشان‌دهندۀ مهارت شاعر در طراحی ساختارهای پیچیدۀ ماده‌تاریخ است.

برآیند این بررسی نشان می‌دهد که ماده‌تاریخ‌های دیوان ارسلان طوسی صرفاً ابزاری برای ثبت زمان رخدادها نیستند؛ بلکه کارکردهایی چندگانه دارند. این اشعار، از یک‌سو در ثبت و ضبط رویدادهای سیاسی، درباری و فرهنگی عصر اکبرشاه نقش ایفا می‌کنند و از سوی دیگر، در بازنمایی شکوه سلطنت، فتوحات، آیین‌های درباری و جایگاه شاهزادگان مشارکت دارند. افزون بر این، تنوع شگردهای ساختاری همچون تعمیه، اظهار المضمر، تأکیدی و مزدوج، نشان‌دهندۀ مهارت شاعر در بهره‌گیری از ظرفیت‌های ادبی و محاسباتیِ فن ماده‌تاریخ‌پردازی است؛ ازاین‌رو، می‌توان گفت الگوی غالب ماده‌تاریخ‌سرایی در دیوان ارسلان طوسی بر پیوند میان ثبت تاریخی وقایع، بلاغت ادبی و بازنمایی اقتدار سلطنتی استوار است.

 

  1. 5. بحث و تحلیل کارکرد ادبی و تاریخی ماده‌تاریخ سرایی در دیوان ارسلان

در این بخش، ماده‌تاریخ‌ها ذیل طبقه‌بندی‌های موضوعی، رمزگشایی و از منظر ادبی و تاریخی تحلیل می‌شوند. غالباً ماده‌تاریخ در قوالب رباعی، قطعه کوتاه، مفردات و گاهی غزل منعکس‌شده است.

 

5 - 1. تاریخ تولد شاهزادگان

شد شاهِ یگانه را دو فرزندِ خلف
دوران ز پی تولد ایشان گفت

 

آمد دو گهر ز دُرج مقصود به کف
بنمود دو ماه روی از اوجِ شرف (972)

مصراع «بِنمود دو ماه‌روی از اوجِ شرف 972» با محاسبۀ ابجد مصراع به سال ۹۷۲ ﻫ.ق سال تولد حسن و حسین میرزا (۹۷۲ قمری) از فرزندان اکبرشاه اشاره دارد. هر دو در همان سال ۹۷۲ ﻫ.ق و در سن کمتر از یک‌ماهگی درگذشتند. (ر.ک؛ علامی، 1372، ص. 183) شاعر قبل از این حادثه رباعی را سروده است. او این دو شاهزاده را با زبان استعاری چون «دو ماه‌روی» و «دو گوهر» می‌ستاید و تولدشان را مایۀ امید و استحکام سلطنت اکبرشاه می‌داند. این شیوه، نمونه‌ای روشن از پیوند مدیحه‌سرایی، تصویرسازی شاعرانه و تاریخ‌نگاری عددی در ادبیات دورۀ گورکانیان هند است. بین ماه، اوج و شرف از اصطلاحات نجوم صنعت تناسب برقرار است.

نمود از اوجِ دولت آفتابی
چو آن ظلِ خدا خواهد شد افزون
خرد ازبهر مولود شریفش

 

که نورش تافت از مه تا به ماهی
ز شاهان چون پدر در دین پناهی
یکی افزود بر ظل الاهی
               (ارسلان طوسی، بی‌تا، ص. 68)

با محاسبۀ ابجدی مصراع آخر، تاریخ ۹۷۷ هـ.ق حاصل می‌شود که با تاریخِ وقایع‌نگاریِ مولود همخوان است. ماده‌تاریخ در ترکیب «ظل الاهی» با تاریخ 977 ﻫ.ق مطابقت دارد: ظ = ۹۰۰؛ ل = ۳۰؛ ظل = ۹۳۰؛ ا = ۱؛ ل = ۳۰؛ ا = ۱؛ ه = ۵؛  - ی = ۱۰؛ الاهی = ۴۷ که جمع آنها ۹۳۰ + ۴۷ = ۹۷۷ ﻫ.ق می‌شود. این تاریخ در دوره پادشاهی اکبرشاه (۹۶۳ - ۱۰۱۴ ق) قرار دارد. شاعر بامهارت، هم از لقب رسمی پادشاه («ظل الله») استفاده کرده و هم تاریخ تولد فرزندش را در آن پنهان کرده است که طبق قطعه شعری در زیر تاریخ تولد سلیم میرزا یا نورالدین جهانگیر همان 977 ﻫ.ق است. ارسلان در کنار برانگیختن حس کنجکاوی مخاطب، از استعاره و تشبیه هنری برای تأثیرگذاری و ماندگاری بیشتر استفاده می‌کند.

در «مصرع اول قطعۀ زیر تاریخ ولادت شاهزادۀ اعظم سلطان سلیم میرزا طوّل الله تعالی عمرَه؛ مصراع ثانی تاریخ ولادت شاهزادۀ اکرم شاه مراد میرزا طوّل الله تعالی عمرَه:

ز نور پاک چو سلطان سلیم شد نازل (977)

 

لوای شاه مراد بن اکبرِ عادل (978)»
               (ارسلان طوسی، بی‌تا، ص. 68)

هر مصراع تاریخ تولد یک شاهزاده را در خود پنهان کرده است. جمع کل مصراع اول ۷ (ز) + ۲۵۶ (نور) + ۲۳ (پاک) + ۹ (چو) + ۱۵۰ (سلطان) + ۱۴۰ (سلیم) + ۳۰۴ (شد) + ۸۸ (نازل) = ۹۷۷ که مطابقت کامل: عدد ۹۷۷ دقیقاً با تاریخ داده شده در پرانتز مطابقت دارد و سال تولد سلطان سلیم (جهانگیر) است. جمع کل محاسبه مصراع دوم برابر با ۹۷۸ دقیقاً با تاریخ نوشته شده در شعر مطابقت کامل دارد و سال تولد شاه مراد میرزا است. شاعر بامهارت کامل، هر دو تاریخ را در قالب دو مصراع مجزا، هم ازنظر معنایی (توصیف هر شاهزاده) و هم ازنظر عددی (محاسبه ابجد) گنجانده است. این بار شاعر هر مصراع بیت را به‌عنوان ماده‌تاریخ تولد فرزندان اکبرشاه قرار داده است: «هر مصرع از بیت اول تاریخِ ولادت شاهزادۀ اعظم سلطان سلیم میرزا - طوّل الله تعالی عمرَه و هر مصرع از بیت ثانی تاریخِ ولادت شاهزادۀ اکرم شاه مراد میرزا - طوّل الله تعالی عمرَه»

اولین شه‌زاده آن تابنده مه (977)
آن دوم فرزندِ اکبر پادشاه (978)

 

والی از اوج عزت شد عیان (977)
آیتی نازل‌شده از آسمان (978)

این شعر یک نمونه برجسته از ماده‌تاریخ‌نویسی دوگانه و متقارن است. این نشانة دقت و مهارت کامل شاعر از محاسبات ابجدی است. به‌این‌ترتیب، ابهامی در تعیین تاریخ تولد این دو شاهزاده باقی نمی‌ماند. این نمونة نادر و زیبایی از ماده‌تاریخ‌نویسی تأکیدی در شعر درباری دورة گورکانیان است. طبق محاسبه ابجدی مصراع اول «اولین= ۹۷» «شه‌زاده = ۳۲۲» «آن= ۵۱» «تابنده= ۴۶۲» «مه = ۴۵» جمع: ۹۷۷ با ماده‌تاریخ داخل پرانتز (977 ﻫ.ق برابر 948ش) مطابقت دارد. شاعر در بیتی دیگر تاریخ تولد دانیال میرزا را روشن می‌کند. ارسلان تأکید می‌کند که ماده‌تاریخ‌ها علاوه بر جنبه ادبی و خیال‌پردازی، جنبه مستند و تاریخی نیز دارد.

ارسلان هر مصرعِ این مطلع از روی خیال

 

هست تاریخی پیِ مولودِ میرزا دانیال

شاعر، هر مصرع از این مطلع را، از روی خیال (با حساب و تصور) تاریخ تولد میرزا دانیال می‌داند. بر طبق منابع تاریخ میرزا دانیال پسر اکبرشاه در۹۸۰ ﻫ.ق (۱۵۷۲ میلادی) متولد شد.

«معین‌الدین و الدنیا»

بوَد این از عنایات معین‌الدین و الدنیا (980)

 

که شد دنیا و دین را حامی و جاهِ دگر پیدا (980)

محاسبه ابجدی مصراع دوم، به این صورت است: در کلمه «دگر»، اگر «گ» = ۳ بگیریم، عدد ۹۸۰ به دست می‌آید. اگر «گ» = ۲۰ (معادل «ک») بگیریم، عدد ۹۹۷ می‌شود که با تاریخ مطابقت ندارد. پس شاعر از همان روش قدیمی (گ=۳) استفاده کرده است. هر دو مصراع مطلع، عدد ۹۸۰ قمری را به‌عنوان ماده‌تاریخ تولد میرزا دانیال نشان می‌دهند. این تاریخ با تاریخ واقعی تولد او (۹۸۰ قمری / ۱۵۷۲ میلادی) مطابقت کامل دارد. شاعر در این شعر الگوی مزدوج و تأکیدی را ادامه داده است. هر مصراع به‌تنهایی تاریخ را تأیید می‌کند. شاعر ریاست دنیوی و دینی و اخروی را به شاه نسبت می‌دهد و برای شاه مشروعیت سیاسی و دینی کسب می‌کند.

سهیلی رخ نمود از اوج شاهی
پی تاریخ آن فرخنده طالع

 

که او را رشک مهر و ماه گفتم
سیم فرزند اکبرشاه گفتم (980)
             (ارسلان طوسی، بی‌تا، ص. 68 )

مصراع آخر ماده‌تاریخ تولد سیم (سومین) فرزند اکبرشاه (میرزا دانیال) را در خود دارد. پس باید خود عبارت «سیم فرزند اکبرشاه» (بدون کلمة «گفتم») را محاسبه کنیم. جمع کل: ۱۱۰ (سیم) + ۳۴۱ (فرزند) + ۵۲۹ (اکبرشاه) = ۹۸۰ ﻫ.ق که مطابقت کامل با عدد پرانتز (۹۸۰) دارد. شاعر باظرافت و هنر تشبیهی، هم ترتیب تولد («سیم فرزند») و هم هویت پدر («اکبرشاه») و هم تاریخ دقیق تولد را در یک عبارت مختصر و موزون گنجانده است. سهیل نام ستاره‌ای درخشان است. ارتباط با «دانیال» ازنظر معنایی مستقیم نیست.

5 - 2. پیروزی اکبرشاه

در بیت زیر و بعدی با عنوان «اظهار المضمر» وجه ادبی و تاریخی ماده‌تاریخ را برجسته می‌کند.

ز مندو خسرو بحر و برآمد

 

جلال‌الدین محمد اکبر آمد

ماندَو (Mandav) یا مندو (Mandū) یکی از شهرهای تاریخی و قلعه‌نشین در ایالت مادیا پرادش هند است که اهمیت سیاسی، نظامی و فرهنگی زیادی در دوران گذشته داشته است. فتح این دژ استراتژیک در ۹۶۸ ﻫ.ق (۱۵۶۱ میلادی)، نه‌تنها سلطه گورکانیان را بر منطقه مالوا تثبیت کرد، در ادبیات و گفتمان سیاسی آن عصر به‌عنوان نماد ظهور حاکمیتی مطلق و سنگ بنای نمادین مشروعیت بخش به امپراتوری اکبرشاه جلوه‌گر شد. بیت شعر «ز مندو خسرو بحر و برآمد ...» به‌وضوح این پیروزی را نشانه‌ای از قدرت بی‌چون‌وچرای اکبر - به‌عنوان «شاه دریا و خشکی»  - تفسیر می‌کند. طبق الگوی ماده‌تاریخ سرایی شاعر ابتدا با حذف فاعل، توصیفی حماسی و مدحی ارائه داده و سپس نام اکبر را در پایان آشکار ساخته است. ذهن با یک انتظار به نام اصلی و در گام بعدی با کشف رمز ماده‌تاریخ به تاریخ رخداد دست می‌یابد. با ذکر اسم اصلی خسرو (اکبر)، انتظار را به سر می‌رسد و حرمت و اوج‌گیریِ معنایی را به‌ تصویر می‌کشد. در این نمونه، شاعر تاریخ را «نمی‌نویسد»، بلکه آن را قابل‌ کشف می‌کند. مخاطب با کنار هم گذاشتن عدد بالقوه، نشانه‌های معنایی و دانش تاریخی خود، به سال ۹۶۸ ﻫ.ق می‌رسد. این شیوه، نمونه‌ای روشن از کارکرد ترکیبی عدد، معنا و بافت تاریخی در ماده‌تاریخ‌های درباری عصر گورکانی است. محور سخن بیان شکوه و عظمت جلال‌الدین محمد اکبر «خسرو بحر و بر» است. با نشانه‌های معنایی روشن، مکان «مندو»، شخصیت «اکبر» با صفت «خسرو بحر و بر» کنایه از پادشاه باشکوه و فاتح، ماهیت فتح‌نامه‌ای ماده‌تاریخ را آشکار می‌کند و دامنه احتمالی سال‌ها را به سال فتح مندو محدود می‌سازد.

پادشاه بحر و بر اکبر دارا حشم

 

فاتح ملک سخا سرور صاحب کرم
               (ارسلان طوسی، بی‌تا، ص. 68)

این بیت نمونه‌ای دیگر از صنعت «اظهار المضمر» (حذف و ذکر) است. این بیت با به‌کارگیری صنعت بلاغی «اظهار المضمر» (حذف و ذکر) ساختاری هنرمندانه دارد. شاعر در مصرع نخست، اسم کامل فاعل اصلی (اکبرشاه) را ذکر نکرده و تنها سلسله‌ای از صفات عالی «پادشاه بحر و بر» کنایه از قدرت مطلق، «اکبر» به‌عنوان صفت، «دارا حشم»، «فاتح ملک»، «سخا»، «سرور» را پشت ‌سرهم می‌آورد. «اکبر» ایهام به اکبرشاه و صفت شاه دارد. «اکبر» قرینه هنری (ایهام) برای کشف ماده‌تاریخ است. این شیوه، تعلیق و انتظاری قوی در خواننده ایجاد می‌کند و با انباشتن فضایل، ذهن او را برای دریافت نام ممدوح آماده می‌سازد. هدف نهایی از این شگرد، افزایش هیبت و شکوه پادشاه در قالب شعر درباری و نمایش تسلط شاعر بر فنون بلاغت است.

 

5 - 2 - 1. ماده‌تاریخ پیروزی به روش معما

این قطعه‌ای است مستزاد به دو مصرع که موافق‌اند در قافیه و تاریخ توجه حضرت پادشاه دین‌پناه در او مندرج است به‌طریق تعمیه:

پیِ تسخیر مُلکِ شرق آمد خسروی غازی           سعادت پیش پیش موکب و نصرت ز دنباله

چه مشکل‌ها که خواهد شد ز یمن مقدمش آسان

رسید آن خسرو جم جاه و شد تاریخ اجلالش        به صد اقبال اکبرشاه آمد سوی بنگاله (982)

در این تاریخ افکن هرکجا یابی سر افغان

این ابیات از گونۀ ماده‌تاریخ‌های درباری دورۀ گورکانی هستند که فتح‌های اکبرشاه را با زبانی استعاری و مدح‌آمیز ثبت می‌کنند. قالب شعر مستزاد گونه است. شیوه و ساختار ماده‌تاریخ با معماگویی همراه است. شاعر با به‌کارگیری القابی چون «خسروی غازی» و «خسروِ جم»، اکبرشاه را در مقام پادشاهی فاتح، جنگاور و برخوردار از فرّه ایزدی و تبار اسطوره‌ای ایرانی می‌نشاند و بدین‌وسیله فتوحات او را مشروعیت نمادین می‌بخشد. ترکیب‌هایی مانند «پیِ تسخیر ملکِ شرق آمد» به‌روشنی به حرکت نظامی اکبرشاه به‌سوی سرزمین‌های شرقی، به‌ویژه بنگاله و گور اشاره دارد. عدد ۹۸۲ قمری که در شعر به‌صورت ماده‌تاریخ نهفته است، با داده‌های تاریخی کاملاً همخوان است و سال آغاز لشکرکشی بزرگ اکبرشاه به بنگال را نشان می‌دهد.

ازنظر تاریخی، پس از مرگ شیرشاه سوری، بنگال در اختیار افغان‌های سوری باقی‌مانده بود و داود خان کرانی با سرپیچی از پرداخت خراج، چالشی جدی برای اقتدار گورکانیان ایجاد کرد. واکنش اکبرشاه، اعزام سپاهی منسجم به فرماندهی خان جهان (میرزا عزیز کوکه) و با مشارکت تودارمل در رمضان ۹۸۲ ﻫ.ق بود که به نبرد سرنوشت‌ساز تُکری(Tukaroi)  و شکست قطعی افغان‌ها انجامید و سلطۀ گورکانیان بر شرق شبه‌قاره را تثبیت کرد. نکتۀ شایان ‌توجه آنکه شاعر در قالبی فشرده و هنرمندانه، زمان (۹۸۲ ﻫ.ق)، مکان (بنگاله)، دشمن (افغانان سوری) و نتیجه (گشایش و رفع دشواری‌ها) را هم‌زمان در شعر می‌گنجاند (ر.ک: باسورث، 1371، ص. 309 - 306؛ موسوی بجنوردی، 1382، ذیل مدخل اکبرشاه). بدین‌سان، این قطعه نمونه‌ای برجسته از تلفیق تاریخ‌نگاری، سیاست و بلاغت شعری در ادبیات درباری عصر اکبرشاه است؛ جایی که شعر نه فقط ابزار مدح، بلکه وسیله‌ای برای ثبت رسمی تاریخ فتوحات به شمار می‌آید. در اسلوب معماگویی باز اشعار دیگری هست که ارزشمند است:

«این نیز بطریق تعمیه حاصل شده و از نوادر این فن است

سحاب مکرمت نوّاب منعم خان دریا دل       که از جان باشدش دولت مطیع و بخت در فرمان

علم افراخت در بنگاله تا خورشید اقبالش

بسان سایه هر سو منهزم شد لشکر افغان       چو شد این فتح ز الطاف الهی بهر تاریخش

سر افغان تمانی افکن از اقبال منعم خان (982)»

این شعر نمونه‌ای از «تعمیه»ست؛ یعنی یک نوع بازی زبانی یا معماگونه که در آن کلمات یا عبارات پنهان یا دوتا معنی دارند و به‌نوعی رمزآلود و پر رمز و راز هستند. هر مصرع ضمن بیان ظاهر فتح و پیروزی، اشاره‌ای رمزگونه به نقش فرمانده و الطاف الهی دارد که خواننده را به تأمل و کشف معانی پنهان دعوت می‌کند. حادثه فتح بنگاله و شکست لشکر افغان که در این شعر توصیف‌شده، در سال ۹۸۲ هجری قمری رخ‌داده است (ر.ک: باسورث، 1371، ص. 306 - 309؛ موسوی بجنوردی، 1382، ذیل مدخل اکبرشاه). از مجموعِ «اقبال منعم خان» (۹۸۵)، تعداد حروفِ «سَرِ کلمة افغان» را طرح کن. سرِ کلمة افغان سه حرف دارد. پس از کسر سه واحد عدد باقیمانده 982 می‌شود. در این شعر، ماده‌تاریخ به شیوۀ تعمیۀ پیچیده محاسبه‌شده است؛ بدین‌صورت که ارزش ابجد لقب ممدوح «اقبال منعم خان» مبنا قرار می‌گیرد و با کسر تعداد واژه‌های آن (سه واژه)، عدد حاصل به ۹۸۲ ﻫ.ق می‌رسد که سال فتح بنگاله را نشان می‌دهد.

عجب نبود از دولت پادشاه
ز شاهان بدین‌سان میسر نشد
رقم زد به تاریخِ آن ارسلان

 

که شد گور و بنگاله فی‌الفور فتح
کسی را به‌زودی در این دور فتح
نمودند بنگاله و گور فتح (982)

«فتحِ گور و بنگاله پدید آمد» 488 (فتح)؛ 226 (گور)؛ 6 (و)؛ 114 (بنگاله)؛ 20 (پدید)؛ 45 (آمد) = ۹۸۲  این‌یک ماده‌تاریخ مناسب سبک ارسلان طوسی است. فتح بنگاله و گور (Bengal & Gaur) یکی از رخدادهای مهم نظامی –سیاسی سدة دهم هجری/شانزدهم میلادی در هندوستان است؛ رخدادی که شاعر ارسلان طوسی نیز سال آن را ۹۸۲ ﻫ.ق ضبط کرده است (ر.ک: موسوی بجنوردی، 1382، ذیل مدخل اکبرشاه). فتح گور همیشه نشانة تسلط بر تمام بنگال شمرده می‌شد. این فتح منسوب به نوّاب مُنعِم‌خان طبق سروده ارسلان طوسی است. این پیروزی، موقعیت سیاسی منعم‌خان را بسیار تقویت کرد و در شعر ستایشگران عصر بازتاب گسترده‌ای داشت.

فتح بنگاله و گور در سال ۹۸۲ هـ / ۱۵۷۴ م در چند منبع تاریخی ثبت ‌شده است. در وقایع بنگال، ابوالفضل اشاره می‌کند که در سال ۹۸۲ هجری سپاه شاه اکبر برای بازپس‌گیری ولایت بنگال از دست افغانیانِ کرّانی به حرکت درآمد. فرمانده این لشکر خانِ اعظم/منعم‌خان بوده است (ر.ک: علامی، 1372، ص. 175). بدائونی در ذیل حوادث سال ۹۸۲ ﻫ.ق چنین می‌نویسد: «خان اعظم» مأمور بنگاله شد» (بدائونی، 1379، ص. 122). ارسلان طوسی نیز ماده‌تاریخ را صحیح آورده است.

زِ یمنِ بختِ همایون سپاهِ اکبرشاه
چو ارسلان ز تو پرسند سال تاریخش

 

به ضرب تیغ گشودند گور و بنگاله
بگوی فتح نمودند گور و بنگاله  (982)

این بیت هم اشاره‌ای است به فتح مهم و تاریخی شهرهای گور و بنگاله توسط سپاه اکبرشاه که در سال ۹۸۲ ﻫ.ق رخ‌داده است. «همایون» لقبی است که به شاهان بزرگ‌داده می‌شد، به معنای «مبارک» و «سعادت آور». شاعر یا راوی است که از شما یا شنونده سؤال می‌کند. شاعر عبارت کامل‌تر را مدنظر داشته: «فتح نمودند گور و بنگاله» مادّه‌تاریخ این بیت واقعاً وجود دارد و دقیقاً با سال ۹۸۲ هجری منطبق است. قاعدة شاعر این است که: تمام عبارت «فتح نمودند گور و بنگاله» را باید در نظر گرفت، نه فقط «فتح گور و بنگاله».

 

5 - 3 - بنای قصر و کاخ سلطنتی

این مقام خوش که نام اوست بنگالی محل
چون ریاض خلد صحن صفه‌هایش دلگشاست
آب او از چشمۀ خضرست و جوی سلسبیل
از فضای جان‌فزایش فیض حسنت ظاهر است
ارسلان تاریخ اتمام بنای عالیش

 

منزل جاه و جلال خسرو بحر و بر ست
ساحت او همچو فردوس برین جان پرورست
خاک او از عنبر سارا و مشک اذفرست
در هوای او دم جان‌بخش عیسی مضمر است
قصر عالی جلال‌الدین محمد اکبر است (975)

شاعر تاریخ اتمام بنای قصر را در مصراع «قصر عالی جلال‌الدین محمداکبر است» سال۹۷۵ ﻫ.ق ثبت می‌کند. ازاین‌رو، برای بررسی نحوة استخراج این تاریخ، باید کل عبارت را بر اساس حساب ابجد محاسبه کرد. قصر مورد اشاره، یکی از بناهای مهم دورة نخستین حکومت اکبرشاه در بنگال است. باتوجه‌به مادّه‌تاریخ (۹۷۵ ﻫ.ق) این بنا پیش از فتح نهایی بنگال ساخته‌ شده است؛ یعنی زمانی که اکبر قدرت را در بخش‌هایی از بنگال تثبیت کرده بود و منعم خان مأمور سامان‌دهی منطقه بود. در توصیف با تشبیه قصر به «ریاض خلد، فردوس و هوای او دم جان‌بخش عیسی» به مکان فضای قدسی می‌دهد و صاحب مکان اهل بهشت می‌شود.

ز بهر اکبرشاه عالی‌قدر گردون منزلت
یافت صورت‌خانه اتمام کز نور و صفا
خامه قدرت پی تاریخ اتمامش نوشت

 

آنکه بر شاهان عالم زیبد او را سروری
آدمی را فرق نتوان کرد در وی از پری
قصر عالی جلال‌الدین محمد اکبری (986)

در این بیت نیز - همانند نمونه‌های پیشین از ارسلان - مادّه‌تاریخ در قالب مصرع کامل است و عدد ۹۸۶ ﻫ.ق را می‌توان از عبارت: «قصر عالی جلال‌الدین محمد اکبری» به دست آورد.

مجموع کل 986 است؛ بنابراین، مادّه‌تاریخ که شاعر ادعا کرده، کاملاً صحیح است. این نام رسمی قصر نیست. این نامِ ادبی – توصیفی است که شاعر برای تولید مادّه‌تاریخ انتخاب کرده است. این قصر یکی از بناهای مهم عصر اکبرشاه در بنگاله و احتمالاً در گور/ لَکنَوتی بوده است. «خامه قدرت» اضافه استعاری است. هدف اصلی ساخت، استقرار حکومت مرکزی در بنگال، نمایش اقتدار امپراتوری اکبر پس از شکست نهایی افغان‌ها و ایجاد یک پایگاه اداری، دیوانی و اقامتگاهی برای فرمانروایان گورکانی بوده است.

چون بنای قصر بنگالی محل اتمام یافت
بهر تاریخ جلوس او در آن عالی‌مقام

 

شد مقام دولت و اقبال اکبر پادشاه
گو مبارک باد بنگالی محل بر پادشاه (972)

بنگالی محل ۹۷۲ ﻫ.ق به جلوس پادشاه در قصر اشاره دارد.

امکان یکی‌بودن دو قصر ازنظر نام‌شناسی می‌توان فرض نمود «بنگالی محل» = ترکیب ساده‌تر، احتمالاً نام عام یا غیررسمی برای یک اقامتگاه سلطنتی در بنگال بوده است یا اینکه «قصر عالی جلال‌الدین محمد اکبری» = توصیف ادبیِ مفصل، احتمالاً نام رسمی‌تر یا عنوانی که شاعر برای محاسبة ماده‌تاریخ ۹۸۶ ﻫ.ق ساخته است. به نظر می‌رسد این دو قصر یکی نیستند یا اگر هم مربوط به یک مجموعه باشند، دو رویداد مجزا (ورود اولیه پادشاه و اتمام نهایی بنا) با ۱۴ سال فاصله را ثبت کرده‌اند. دلیل اصلی: در منابع تاریخی، اکبر در ۹۷۲ ﻫ.ق به بنگال آمد و احتمالاً در یک اقامتگاه موقت یا قلعه پیشینِ افغانان سکونت کرد. سپس در سال‌های بعد (۹۸۰–۹۸۶ ﻫ.ق) قصرهای جدید و بزرگی ساخته شدند که «قصر عالی اکبری» یکی از آنهاست.

آن در که ز خورشید و مهش زیبد خِشت
زان رو که ز درهای بهشتست یکی

 

باشد در قلعۀ شهِ پاک‌سرشت
شد تاریخش یکی ز درهای بهشت (974)

با محاسبه مستقیم عبارت «یکی ز درهای بهشت» عدد ۹۷۵ به دست می‌آید که فقط یک واحد با تاریخ داده شده (۹۷۴ ﻫ.ق) تفاوت دارد. ممکن است شاعر از روش گردکردن یا یک اصلاح کوچک (برای مثال، حذف یک «ی» در «درهای») استفاده کرده است. گویی شاعر «یکی از درهای بهشت» را در نظر داشته است؛ ولی محاسبه را طوری انجام داده است که به ۹۷۴ برسد.

طالع و بخت همایون بین که در اندک‌زمان
چون از آنجا دویّمِ ذی‌القعده عازم شد به هند

 

کرد فتحِ کشورِ گجرات اکبر پادشاه
ارسلان تاریخ آن از دویّمِ ذی‌القعده خواه (980)

با محاسبه مستقیم عبارت «دویّمِ ذی‌القعده»، عدد ۹۹۰ به دست می‌آید که ۱۰ واحد بیشتر از تاریخ مدنظر (۹۸۰ ﻫ.ق) است. احتمالاً شاعر از روش تعمیه استفاده کرده - برای مثال، حذف «ی» از «دویّم» یا تغییر در ضبط ماه قمری - تا عدد ۹۸۰ ﻫ.ق حاصل شود. در محاسبه‌ای دیگر، شاید با صرف‌نظر از الف و لام یا با نگارش متفاوت این عدد به‌ دست‌ آمده است.

شهی کز نقش نام اوست خاتم را برافرازی

 

بود سلطان سلیم بن محمد اکبر غازی
               (ارسلان طوسی، بی‌تا، ص. 72)

سلطان سلیم بن محمد اکبر غازی اشاره دارد به شاهزاده سلطان سلیم میرزا، یکی از فرزندان اکبرشاه که در اشعار ماده‌تاریخ به‌عنوان فرزند برگزیده و مهم اکبرشاه شناخته می‌شود. بعدها به دلایلی جانشینی او کامل نشد و پسر دیگر اکبرشاه، شاه جهان، به قدرت رسید.

آنکه نامش زینت محراب و زیب منبرست

 

قبلۀ شاهان جلال‌الدین محمد اکبرست

ماده‌تاریخ این بیت در عبارت «قبلة شاهان جلال‌الدین محمد اکبر» نهفته و با محاسبة ابجدی، سال ۹۶۸ ﻫ.ق (۱۵۶۰–۱۵۶۱م) به دست می‌آید؛ تاریخی که پنج سال پس از جلوس اکبرشاه (۹۶۳ ﻫ.ق) و به رویدادی مهم در آغازین سال‌های سلطنت او - چون اتمام بنایی، تثبیت قدرت یا رویدادی نمادین - اشاره دارد.

5 - 4 - تاریخ سفر جهانگیرشاه

میزان:

خوب آید گل چمن ز سفر

 

درین میزان بجای ف بود ح
               (ارسلان طوسی، بی‌تا، ص. 66)

در محاسبة ابجد برای ماده‌تاریخ، در کلمة «سفر»، حرف «ف» را به‌عنوان «ح» محاسبه کنیم (به‌جای ۸۰، عدد ۸). در حالت اول (گ = ۳) بگیریم برابر با ۱۰۲۴ هـ. ق و حالت دوم (گ = ک = ۲۰) مساوی  ۱۰۴۱ هـ. ق به دست می‌آید و با توجه به‌ضرورت قافیه «سفر» با «ح»، ماده‌تاریخ محاسبه‌شده یکی از دو عدد ۱۰۲۴ ق یا ۱۰۴۱ ق می‌شود. این تاریخ‌ها مربوط به دوره جهانگیر یا شاه جهان گورکانی است. به‌احتمال ‌قوی ۱۰۲۴ ﻫ.ق (۱۶۱۵ میلادی) در اواسط پادشاهی جهانگیر (حک. ۱۰۱۴–۱۰۳۷ ﻫ.ق) است. این تاریخ می‌تواند با سفر یا اقامت جهانگیر در مندو یا افتتاح باغ/ بنایی در آنجا مرتبط باشد. بیت در ظاهر توصیف طبیعت است؛ ولی پوشیده از تاریخ رویدادی گزارش می‌دهد. شاعر در قافیه سطح آوایی و ریاضی شعر را با هم تلفیق می‌کند. با گزارش این تاریخ احتمال زنده‌بودن ارسلان تقویت می‌شود. عنوان شعر«میزان» برابر ماه مهر است. شاعر می‌گوید که در «میزان» (مهر/ پاییز) گل از سفر بازآمده است. «میزان» در حساب ابجد حروفی «واو» و عدد آن «شش» است (بیرونی، 1367، ص. 55). شاید تاریخ این سفر در ششم مهرماه بوده ‌است.

 

5- 5 - ماده‌تاریخ مراسم وزن‌کشی اکبرشاه

این مراسم نه مسابقه کشتی است؛ بلکه مراسمی بوده است که هم وزن شاه طلا بین مردم نثار می‌کردند. براساس گزارش‌های موجود در «جهانگیرنامه» یکی از جشنهای منحصربه‌فرد درباری در هند اسلامی که از دوره اکبرشاه آغاز شد و در دوره جهانگیرشاه بسیار اهمیت یافت، جشن وزن است؛ بدین قرار که سالی دو بار، یک بار در سالروز تولد شاه برپایه تقویم هجری قمری و یک بار هم براساس تقویم هجری شمسی، شاه خود را با اشیای قیمتی وزن می‌کرد و به میزان وزن خود، صدقات و خیرات میان نیازمندان تقسیم می‌کرد (توکلی‌مقدم و رودگر، 1401، ص. 79 - 113) آیین وزن‌کشی شاهان  بزرگداشت «پادشاهی مقدس» هندی است.

این دو رباعی در خطۀ احمدآباد جهت وزن آن حضرت گفته شده است:

ای روی زمین ز ملک جاهت نیمی
خواهم ز خدا که بهر وزنت هر سال

 

هر روز سری را به رهت تسلیمی
گیرند زر از خزانۀ اقلیمی
  1. ‌ای = ۱۱؛ ۲. روی = ۲۱۶؛ ۳. زمین= ۱۰۷؛ ۴. ز = ۷؛ ۵. ملک=۹۰؛ ۶. جاهت= ۴۰۹؛ ۷. نیمی = ۱۱۰ جمع کل مصراع اول: ۹۵۰ قمری = ۱۵۴۳–۱۵۴۴ میلادی.

این تاریخ خیلی نزدیک به تولد اکبرشاه است (تولد او ۹۴۹ ق / ۱۵۴۲ م بوده). پس ۹۵۰ ﻫ.ق می‌تواند اشاره به یک سال پس از تولد او یا نخستین جشن تولد او باشد. در شعری دیگری:

آن قوم که در گوهرشناسی فردند
سیم و زر مهر و مه بران افزودند

 

بحر از در و لعل خالی کردند
وان جمله برای وزن شاه آوردند

شخصیت: اکبرشاه گورکانی (جلال‌الدین محمداکبر). رویداد: مراسم وزن‌کردن پادشاه در احمدآباد گجرات. ماده‌تاریخ: ۹۸۲ ﻫ.ق (۱۵۷۴–۱۵۷۵ م). عبارت حاوی ماده‌تاریخ: «وان جمله برای وزن شاه آوردند» = ۹۸۲. این تاریخ با سال‌های پس از فتح گجرات توسط اکبر (۹۸۰ق) و سفر او به آن منطقه برای نظارت بر اوضاع مطابقت دارد. طبق این رباعی در دوره گورکانیان در تولد یا جشن، حاکم را وزن می‌کردند و معادل وزنش به مردم طلا می‌دادند. تاریخ نه‌تنها با رویدادهای سیاسی  - اجتماعی عصر اکبر هم‌خوانی دارد، کارکرد آیینی مراسم را به‌عنوان ابزار مشروعیت‌بخشی و نمایش عدالت پادشاه نشان می‌دهد. بررسی چنین نمونه‌هایی در شعر فارسی، هم به بازسازی تاریخ فرهنگی کمک شایانی می‌کند.

 

  1. 6. نتیجه‌

ماده‌تاریخ‌سازی در سنت ادبی فارسی، صرفاً شیوه‌ای برای ثبت زمان رخدادها نبوده است؛ بلکه ابزاری ادبی، فرهنگی و درباری برای بازنمایی قدرت، مشروعیت‌بخشی سیاسی و ثبت حافظۀ تاریخی حکومت‌ها به شمار می‌آمده است. این سنت، به‌ویژه در دورة صفوی و پس از آن در هند گورکانی، به اوج شکوفایی رسید. تحلیل مادّه‌تاریخ‌های محمدقاسم ارسلان طوسی نشان می‌دهد که وی از این سنت به‌گونه‌ای خلاقانه بهره گرفته است. تحلیل مادّه‌تاریخ‌های محمدقاسم ارسلان طوسی، یافته‌های زیر را به دست داد:

یافتۀ ۱: کارکرد ادبی - سیاسی مادّه‌تاریخ‌ها

ارسلان طوسی از مادّه‌تاریخ نه‌تنها به‌عنوان ابزاری برای ضبط وقایع، به‌مثابة بیانیه‌ای ادبی - سیاسی در خدمت مشروعیت‌بخشی به حکومت گورکانی بهره برده است.

یافتۀ ۲: نوآوری ساختاری و تبحر فنی

کاربرد ساختارهای نوآورانه‌ای چون تعمیه (معماسازی عددی) و حذف و افزودن هدفمند حروف - که تاریخ از طریق آنها از ابیات استخراج می‌شود - حاکی از تبحر فنی شاعر و پختگی این سنت در قرن دهم هجری است.

یافتۀ ۳: بُعد زیبایی‌شناختی ایهام و استعاره

ایهام عددی و تلفیق استعاره‌های شاعرانه با محاسبات دقیق ابجدی، در نمونه‌های بررسی‌شده به یاری رمزگردانی نیت اصلی خالق اثر را آشکار می‌کند و بعد زیبایی‌شناختی آثار ارسلان را تقویت کرده، مادّه‌تاریخ را از سطح ثبت صرف فراتر برده است.

یافتۀ ۴: الگوی موضوعی و کارکرد گفتمانی

مضامین این آثار  - اعم از فتوحات، تولد ولیعهد و افتتاح بناهای حکومتی - بازتابی از اولویت‌های گفتمان سیاسی عصر و ابزاری برای نمایش شکوه و عدالت پادشاه بوده‌اند.

یافتۀ ۵: جایگاه شاعر در سنت مادّه‌تاریخ‌سرایی

این پژوهش با آشکارسازی نقش ارسلان طوسی به‌عنوان حلقه‌ای مهم در تحول مادّه‌تاریخ‌نویسی، بر ضرورت بررسی بیشتر دیوان او به‌منزلة سندی ادبی - تاریخی برای درک بهتر مناسبات فرهنگ، قدرت و هنر در دورة صفوی - گورکانی تأکید می‌کند.

References

Al-e Davud, S. A. (2000). Several historical documents in the divan of Arsalān Mashhadi. Nameh-ye Farhangestan, 4(15), 78-87. https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/48799 [In Persian]
Allami, A. (1993). A'in-e Akbari (S. A. Saheb, Ed.). University of Muslim Aligarh. [In Persian]
Anushe, H. (2002). Encyclopedia of Persian literature (Vol. 2). Islamic Culture and Guidance. [In Persian]
Arsalan-e Tusi, M. Q. (n.d.). Divan of poems. Manuscript. Majles Library (Baharestan). No. 942. [In Persian]
Baqeri Bidehandi, N. (1998). The art of chronogram writing. Ayeneh-ye Pazhuhesh, (50), 17-20. https://journals.dte.ir/article_2455.html [In Persian]
Bed'auni, A. Q. b. M. (2000). Muntakhab al-tawarikh (M. A. Saheb, Ed.; T. H. Sobhani, Introduction, Vol. 3). Cultural Heritage and Honors Association. [In Persian]
Bell, T. W. (2018). Miftah al-tawarikh (M. Akbari, Ed.). Abolhasani Publication. [In Persian]
Biruni, A. R. (1988). Al-tafhim li-awa'il sina'at al-tanjim (J. Homayi, Ed.). Homa. [In Persian]
Bosworth, C. E. (1992). Islamic dynasties (F. Badreh'i, Trans.). Pazhuheshgah. [In Persian]
Dadbeh, A. (2015). Persian Literature in the Safavid Era, Comprehensive History of Iran. Center for the Great Islamic Encyclopedia. [In Persian]
Debirsiyaqi, M. (2011). Chronogram. Sayeh Gostar. [In Persian]
Hejazi, M. A. (2004). Chronogram. Ferdowsi Journal, (17), 34-35. https://ensani.ir/fa/article/211413 [In Persian]
Hoseyni Bidgoli, S. M., Qujehzadeh, A., & Vaqefzadeh, S. (2025). The role of chronograms in enhancing cultural tourism attractions. Quarterly Journal of Geography of Tourism Space, 14(56), 42-55. https://B2n.ir/mh8492 [In Persian]
Khalesi, A. (2006). Chronogram: The art of chronogram writing and its revival. Ma Publication. [In Persian]
Manani, M. (2006). A study of chronograms in Persian literature (9th to 13th centuries) [Unpublished master's thesis]. University of Qom. [In Persian]
Masjedi Esfahani, H. (2019). History in chronograms based on decryption theory. Literary Arts, 11(1), 73-86. https://doi.org/10.22108/LIAR.2018.108360.1285 [In Persian]
Musavi Bojnurdi, K. (2003). The great Islamic encyclopedia. Center for the Great Islamic Encyclopedia. [In Persian]
Najhavani, H. H. (1964). Mawad al-tawarikh. Adabiye Bookstore. [In Persian]
Nasirabadi, M. T. (1982). Tazkereh-ye Nasirabadi (H. Vahid Dastgerdi, Ed.). Forughi. [In Persian]
Nazir, A. (2020). Qand-e Parsi (Eighteen literary and historical essays). Sokhan. [In Persian]
Nezami Behrouz, D., & Salavati, M. (2008). Reasons for poets' use of abjad numerals, chronograms, riddles, and enigmas in Persian poetry and their relation to mathematics. Scientific-Promotional Quarterly of Persian Language and Literature, 4(15), 101-122.
 https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1020584/ [In Persian]
Rasulipur, M. (2002). Forgotten heritages in contemporary Iranian literature and history, and the introduction of a masterpiece. Contemporary History of Iran, 6(21 & 22), 189-204.
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/418210/ [In Persian]
Rezvani, M. I. (1962). The history of chronogram writing. Yaghma Journal, 15(1), 43-46. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/143725 [In Persian]
Sadeqi, M., & Vafadar Dulaq, S. (2010). Chronograms and the use of computers in creating them. Specialized Quarterly of Stylistics of Persian Poetry and Prose (Bahār-e Adab), 10(4), 231-243.
https://B2n.ir/qz5373 [In Persian]
Sadri, M. (1999). Abjad numerals in Persian poetry and the dictionary of cryptic expressions. Academic Publishing Center. [In Persian]
Sadri, M. (2005). The knowledge of abjad numerals, an undeniable fact in the realm of Persian history and literature. Ayeneh-ye Miras, 3(3-4), 130-140. https://B2n.ir/mt2189 [In Persian]
Safa, Z. (2000). History of Iranian literature (M. Torabi, Abr., Vol. 4, 2nd ed.). Ferdows. [In Persian]
Tavakkoli-Moqaddam, H., & Rudgar, Q. A. (2022). Festivals and celebratory behaviors in the realm of Jahangirshah Gurkani. Quarterly Journal of Islamic History and Civilization, 18(40), 79-113. https://doi.org/10.30495/jhcin.2022.21024 [In Persian]
 
Literary Arts

Articles in Press, Accepted Manuscript
Available Online from 27 July 2026

Files

Share

How to cite

Statistics