نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشیار گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
2 دانشآموخته کارشناسی ارشد آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
The negation question is one of the rhetorical questions that are widely used in language and literature. Poets and writers use it according to the situation to persuade the audience. The application of negation questions in Dehkhoda's Amsal-o-Hekam is also noteworthy, as the majority of rhetorical questions in this book are of the negation question type. Moreover, negation questions have unique characteristics compared to other rhetorical questions. Given these two points, the present research answers the question of how negation questions are strengthened with expressive and semantic methods to have a greater impact on the audience. This descriptive-analytical research is of a library type. It utilizes the principles of rhetoric, semantics, and logic in some cases. As the evidence extracted from the book of Amsal-o-Hekam shows, negation questions have sufficient power to emphasize the negative sentence, because they are accompanied by expressive possibilities such as allegory, allusion, and theological method. On the other hand, the content of some negation questions in Amsal-o-Hekam includes the premises of the reasoning, especially accepted premises in logic (Maghbulat), testimony (Motavaterat), and generally accepted beliefs (Mashhurat), which is why they have a special persuasive power.
Keywords: Secondary Thoughts, Amsal-o-Hekam, Negation Question, Logic.
Introduction
This study examines one type of rhetorical question (i.e. negation questions) in Dehkhoda's Amsal-o-Hekam. The purpose of a rhetorical question is not to receive an answer but to convey a point or concept to the audience. In Dehkhoda’s collection, interrogative sentences, especially negation questions, are frequent; out of 729 interrogative sentences in the four-volume set, 256 are used to express negation, accounting for 36% of the rhetorical questions, which is a notably high proportion. The use of negation questions in Amsal-o-Hekam is considerably more frequent than in other literary texts. This high frequency raises two questions: 1) What is the reason for the abundance of negation questions in this work, and 2) What are their characteristics?
Previous research shows that recent studies have mostly focused on extracting rhetorical questions from texts and identifying their main meaning, but rhetorical questions have not yet been analyzed specifically in Dehkhoda’s Amsal-o-Hekam. This study differs because it focuses solely on negation questions and employs both rhetoric and logic in its analysis. This dual approach is scientifically grounded because logical discussions are essentially linguistic, with the foundations of logic derived from language. This study answers these two questions using two tools: rhetorical analysis and logical analysis. Of course, the use of both rhetoric and logic is scientifically grounded, as “logical discussions are, in fact, linguistic discussions, and the foundations of logic are extracted from language” (Bateni, 1999, p. 2). This point is demonstrated in the present study.
Materials and Methods
In terms of purpose, the current study is fundamental, and its method is descriptive-analytical. First, all negation questions were extracted from Dehkhoda’s four-volume Amsal-o-Hekam. Then, among these negation questions, those that, from the perspective of rhetoric, involved allegory, allusion, or theological methods were separated. Finally, the negative rhetorical questions were examined according to authoritative books on logic and the premises of the reasoning.
Research Findings
The capacities of negation questions to influence the audience were examined in two areas: rhetoric and logic. First, the rhetorical capacities are discussed. In the negation questions found in Dehkhoda's Amsal-o-Hekam, allegories are frequently observed because a negation question is essentially an interrogative sentence aimed at obtaining the audience’s admission. Considering the factors and reasons embedded in the negation question, the audience agrees to the negation of a certain issue. Allegory, especially those well-known to the audience, serves as a form of evidence because allegory expresses an abstract meaning in a concrete form, thus possessing the power to persuade the audience. Allusion is also one of the rhetorical factors that enhances the effectiveness of the message on the audience, since in each allusion, a claim is made and reference is made to someone or something, providing an emotional and familiar implication for the matter at hand. The third rhetorical factor is the theological method. This has been considered one of the figures of the thought field, defined as “the theological method is that which establishes speech with reason and rational or proof and by citing indisputable accepted principles so firmly that it causes the listener’s assent” (Vahidian Kamyar, 2006, p. 135). Many negation questions are accompanied by the theological method.
The logical capacities of negation questions are addressed. It is necessary to mention that in logic, propositions must be declarative, and interrogative sentences, being performative, cannot be evaluated for truth or falsehood. However, negation questions, based on implicative entailment, are declarative sentences because the main meaning of a negation question is a negation proposition. Regarding the capacities of negation questions, allegory is both a rhetorical and logical factor that contributes to their effectiveness. In logic, allegory is defined as “allegory means that the mind transfers a judgment from one object to another due to the existence of a common aspect between them” (Mozafar, 2010, p. 234). In addition, some negation questions are parts of the premises of the reasoning and therefore have a special capacity to influence the audience. The premises of the reasoning are like the materials from which syllogisms are constructed. A study of Dehkhoda's Amsal-o-Hekam showed that some negation questions, based on indication per nexum, correspond to some of the fourteen premises of the reasoning, namely accepted premises in logic (Maghbulat), generally accepted beliefs (Mashhurat), testimonies (Motavaterat), or imaginations.
Discussion of Results and Conclusions
The examination of negation questions in Dehkhoda's Amsal-o-Hekam shows that these rhetorical negatives are emphasized through various rhetorical devices. Some of these devices include the use of allegory, allusion, and theological methods. In Dehkhoda's Amsal-o-Hekam, there are 312 negation questions, of which 191 cases (61%) are accompanied by allegory. Besides allegory, allusion also serves as a form of reasoning and often persuades the audience even more effectively, since it is based on a historical (real or mythical) event. Additionally, many negation questions in Dehkhoda’s Amsal-o-Hekam are reinforced by the theological method. Furthermore, if some negation questions are considered declarative sentences based on indication per nexum, they serve as the premises of the reasoning. The proverbs and maxims cited from religious scholars, philosophers, and reputable poets, as well as commonly accepted proverbs among the people, are regarded as accepted premises in logic. Those conveyed through allusion and agreed upon by historians are considered testimony. Some allegories are regarded as persuasions. Wisdom based on Islamic principles is considered a certainty, and wisdom that is true to all or based on public interest or ethics is regarded as a generally accepted belief (Mashhurat). Therefore, negation questions in Dehkhoda's Amsal-o-Hekam can persuade the audience because they are reinforced by rhetorical devices and logical premises.
کلیدواژهها [English]
امثالوحکم یکی از آثار ماندگار علامۀ دهخدا است که در سالهای 1308 تا 1311 هجری شمسی تألیف شده است. این کتاب چهارجلدی شامل کموبیش سیهزار عنوان مَثَل، حکمت، اصطلاح، کنایه و نیز تحت عنوان نظیر و مترادف، نزدیک به دههزار مَثَل، حکمت، کنایه و اصطلاح ذکر شده است. همچنین، حدود دوازدههزار استناد به شعر شاعران یا نوشتۀ نویسندگان معتبر فارسی دارد (دهخدا، 1368، ص. 17-18). در این پژوهش، یکی از انواع پرسش بلاغی، یعنی پرسش انکاری، در امثالوحکم دهخدا بررسی میشود. هدف از پرسش بلاغی دریافت پاسخ نیست؛ بلکه گوینده میخواهد نکته یا مفهومی را به مخاطب ابلاغ کند و مخاطب او خواننده است نه شخصیت متن و البته «تنها پرسشهایی ارزش بلاغی دارند که از خوانندۀ متن پرسیده شوند نه یکی از شخصیتهای متن» (دشتی آهنگر، 1395، ص. 128). اینگونه پرسشها دو معنا دارد: معنای اولی که پرسش است و مدِنظر نیست و گوینده توقع پاسخ از کسی ندارد و معنای ثانوی که خبر و نکتهای است که مخاطب باید متوجه آن شود و به آن، معنای مجازی جمله میگویند (همایی، 1373، ص. 97). معانی ثانوی بنابر مقتضای حال گوینده و شنونده بیان و دریافت میشود. در کتب بلاغت، معانی ثانوی چندی ازجمله امر، نهی، انکار، تعجب و تحقیر مطرح شده است، «اغراض ثانویای که در کتب بلاغی برای جملات پرسشی مطرح شده است بیانکنندۀ تمامی اغراض ثانوی متون ادبی نیست» (آقاحسینی و سیدان، 1392، ص. 22)؛ اما در هریک از کتب بلاغی به تعدادی از اغراض ثانوی اشاره شده است؛ چنانکه شمیسا (1381) در کتاب «بیان و معانی» 28 معنای ثانوی برای پرسش بلاغی برشمرده است. در این پژوهش فقط پرسشهای انکاری در کتاب امثالوحکم بررسی و تحلیل شده است.
1-1 بیان مسئله
از میان انواع جملات پرسشی، پرسش انکاری کاربرد بیشتری دارد و در اغلب متون ادبی نیز کاربرد این نوع از پرسش، فراوان است. یک دلیل کاربرد فراوان آن، تأکید است؛ زیرا «درجۀ تأکید در استفهام انکاری بیشتر است» (فرمهینی و همکاران، 1400، ص. 18)؛ به همین سبب شاعران و نویسندگان برای مؤکّد ساختن مطلب از آن بهره بردهاند؛ برای مثال، شاعر متعهدی چون ناصرخسرو که شعر را جایگاه تبلیغ عقاید خود قرار داد، از استفهام انکاری بهقصد انکار استفادۀ فراوان کرده است (ایروانی و همکاران، 1397، ص. 26). در امثالوحکم دهخدا نیز جملۀ پرسشی و بهویژه پرسش انکاری، فراوان دیده میشود؛ از مجموع 729 جملۀ پرسشی در مجموعۀ چهارجلدی امثالوحکم دهخدا، 256 جملۀ پرسشی، برای بیان انکار به کار رفته است؛ به عبارت دیگر 36درصد از پرسشهای بلاغی امثالوحکم، از نوع پرسش انکاری است که مقدار بسیاری است، پرسش انکاری در حدیقۀ الحقیقه سنایی نیز 5/46درصد اعلام شده است (ر.ک: چوبدار، 1396، ص. 22)؛ اما کاربرد پرسش انکاری در اثر تعلیمی بوستان سعدی، 12درصد (ر.ک: مشهدی و همکاران، 1398) و در اثر غنایی غزلیات شمس نزدیک به 9درصد است (ر.ک: پارسا و مهدوی، 1390) و در شعر شاعر معاصری چون قیصر امینپور فقط 5/1درصد است (ر.ک: مقیمی و نیکمنش، 1389)؛ بههرحال میزان کاربرد پرسش انکاری در امثالوحکم دهخدا، بسیار بیشتر از میزان کاربرد آن در دیگر متون ادبی است. وجود پُربسامد جملات استفهام انکاری در امثالوحکم دهخدا دو سؤال به ذهن میآورد:
- فراوانی پرسش انکاری در امثالوحکم چه دلیلی دارد؟
- پرسش انکاری در امثالوحکم چه ویژگیهایی دارد؟
در این مقاله پاسخ دو سؤال فوق ازطریق علم بلاغت (با بررسی تمثیل، تلمیح و مذهب کلامی) و علم منطق (با بررسی مبادی قیاس ازجمله مشهورات، مقبولات و متواترات) بررسی میشود و البته توجه توأمان به دو بُعد زبانی و منطقی، مبنای علمی دارد؛ زیرا «مباحث منطقی در حقیقت مباحث زبانی هستند و مبانی منطق از زبان استخراج شده است» (باطنی، 1378، ص. 2). این نکته در مقالۀ حاضر بهخوبی نمایان است.
2-1 پیشینه
دربارۀ پرسش انکاری بهصورت مستقل تحقیقی انجام نشده است؛ اما پژوهشهای زیر دربارۀ پرسش بلاغی و معانی ثانوی آنهاست:
پارسا و مهدوی (1390) در مقالۀ «بررسی نقشهای معنایی و منظوری جملات پرسشی در غزلیات شمس»، پربسامدترین کارکردهای ثانوی پرسش بلاغی را بهترتیب تعجب، نهی، استفهام انکاری، ملامت، نفی و استفهام تقریری دانستهاند.
حیدری و صباغی (1390) در مقالۀ «پرسش بلاغی در شعر مهدی اخوان ثالث» به این نتیجه رسیدند که بیشترین پرسشهای بلاغی شعر اخوان، متضمن معنای ضمنی اظهار عجز و بیان نومیدی است.
مقیمی و نیکمنش (1392) در مقالۀ «کارکرد استفهام بلاغی در شعر قیصر امینپور» در بررسی اغراض ثانویه پرسش بلاغی، 28 غرض از اشعار او استخراج کردند و نشان دادند غرض گلایه و سرزنش بیشترین کاربرد را دارد.
جمالی (1395) در مقالۀ «نقد و تحلیل اغراض ثانوی خبر و انشا در علم معانی» مقاصد ثانوی خبر و انواع انشا و نمونههای مشهود در کتب معانی قدیم و جدید را در قالب جدول ارائه کرده است تا نوع، تعداد اغراض، تفاوت، تنوع و اختلاف معنیدار را در ذکر مقاصد هریک از انواع انشا و خبر نشان دهد.
ماهیار و افضلیراد (1395) در مقالۀ «پرسش و اغراض ثانویۀ آن در غزلیات سعدی» نشان دادند که در پرسشهای بلاغی غزلیات سعدی 45 غرض ثانوی دیده میشود.
آقابابایی خوزانی و کوهستانی ریزی (1397) در مقالۀ «بررسی انواع شیوههای تأکید بلاغی در قصاید ناصرخسرو با نگاهی به خردگرایی و اندیشههای مذهبی شاعر» به این نتیجه رسیدند که از میان شیوههای مختلف علم معانی، بیشترین توجه ناصرخسرو به پرسش بلاغی است.
امیرمشهدی و همکاران (1398) در مقالۀ «بلاغت استفهام در بوستان سعدی» به این نتیجه رسیدند که از 397 پرسش بلاغی در بوستان، مضامین توبیخ و سرزنش، نهی، انکار و هشدار پربسامدتریناند.
درّی و همکاران (1398) در مقالۀ «طغیان پرسش در شعر معاصر -ابزاری برای القای اغراض ثانوی- در ایران و عراق (مطالعۀ موردی نیما یوشیج و نازک الملائکه)» به بررسی ادوات استفهام، بیان اغراض ثانوی جملات سؤالی و تحلیل آن و نیز به تجاهل العارف در شعر این دو شاعر معاصر پرداختهاند.
تیموری و همکاران (1401) در مقالۀ «بلاغت پرسش در غزل سلمان ساوجی» چهار هدف از طرح سؤال بلاغی در این اثر را افزایش بار عاطفی کلام، اغراق، برجستهسازی و تأکید کلام، کاهش بار آمرانه و توبیخیِ جمله دانستهاند.
سبزعلیپور و همکاران (1401) در مقالۀ «معانی ثانوی جملههای پرسشی در اشعار پروین اعتصامی» بیان کردند که 635 پرسش بلاغی در معنای ثانوی به کار رفته است و استفهام انکاری بیشترین بسامد را دارد.
پیشینۀ تحقیق نشان میدهد که در پژوهشهای اخیر اغلب به استخراج پرسشهای بلاغی از یک متن و تعیین نوع غرض پرداخته شده است و تاکنون پرسش بلاغی در کتاب امثالوحکم دهخدا بررسی نشده است، البته بررسی پرسش بلاغی در این کتاب، تفاوت بسیاری با پژوهشهای گذشته دارد؛ زیرا امثالوحکم متن شاعر یا نویسندهای نیست؛ بلکه مجموعهای از امثالوحکم است که هریک سرودۀ شاعری یا نوشتۀ نویسندهای است و بخشی از آن نیز عبارات و کنایات و زبانزدهای رایج در میان مردم است؛ در واقع پرسش بلاغی دربارۀ مضمون و مفهوم (مثلها و حکمتها) انجام میشود. تفاوت دیگر این تحقیق آن است که فقط به پرسش انکاری میپردازد و در تحلیل پرسش انکاری افزونبر علم بلاغت، از علم منطق نیز استفاده خواهد شد.
2- بحث: مبانی نظری
در امثالوحکم عبارتهای پرسشی بسیاری دیده میشود که مردم ضمن پذیرفتن و توجه به آنها، در گفتار روزمره نیز استفاده میکنند؛ عبارتهایی که چنان مقبولیتی یافتهاند که ذکر آن در گفتوگوهای مردمی حجت را تمام میکند و شنونده، سخن مخاطب خود را میپذیرد. در این تحقیق، این نکته بررسی میشود که دلیل مقبولیت این جملات پرسشی چیست؟ چرا این عبارتها پرسشی منطقی و پذیرفتنی به نظر میآیند؟ آیا ازنظر علم منطق این جملات پرسشی مقبولاند؟ برای تطبیق این جملات پرسشی با علم منطق، ابتدا چند اصطلاح از علم منطق در قالب مبانی نظری تعریف میشود.
الف) دلالت
«دلالت» رابطۀ علمی بین دو شیء است، بهطوری که علم به یکی از آنها سبب انتقال ذهن نسبت به دیگری شود. معلوم اول را «دال» و معلوم دوم را «مدلول» و کاری را که دال انجام داده است «دلالت» نامند (حسینی، 1360، ص. 15). دلالت به حکم استقراء بر سه قسم است: 1- دلالت عقلی، مانند دلالت دود بر آتش؛ 2- دلالت طبعی، مانند دلالت سرخی چهره بر تب؛ 3- دلالت وضعی، مانند دلالت لفظ میز بر معنی میز. در منطق، دلالتی که مدنظر است دلالت لفظ بر معنی است که دلالتی وضعی است. دلالت لفظ بر معنی به حصر عقلی سه قسم است: 1- دلالت مطابقه، یعنی دلالت لفظ بر تمام موضوعٌله، مثلاً خانه بگویند و مرادشان همۀ حیاط و اتاق و در و پنجره و... باشد؛ 2- دلالت تضمّن، یعنی دلالت لفظ بر جزء معنیِ موضوعٌله؛ مثلاً بگویند «میز شکست» و مرادشان «پایۀ میز» باشد؛ 3- دلالت التزام، یعنی دلالت لفظ بر امری که خارج از معنی موضوعٌله است؛ ولی در ذهن با آن ملازم است، مانند دلالت شیر بر شجاع (خوانساری، 1375، ص. 57-61). دلالتهای مطابقه، تضمن و التزام با برخی از انواع مجاز در علم بیان تطبیقپذیر است.
ب) استدلال
استدلال، کشف احکام مجهول بهوسیلۀ احکام معلوم است، استدلال، یعنی رفتن از قضایای معلوم به قضیۀ مجهول به روشهای مختلف انجام مییابد: 1- قیاس، آن است که ذهن از قضایای کلی به نتایج جزئی میرسد؛ 2- استقراء، آن است که ذهن از قضایای جزئی بهطریق تعمیم به قضایای کلی میرسد 3- تمثیل، آن است که ذهن، حکمی را که دربارۀ چیزی محقق میداند، به چیزی دیگر که ازجهتی با آن همانند است، تعمیم میدهد (خوانساری، 1375، ص. 323-324). قیاس مهمترین و قاطعترین نوع استدلال است؛ برای نمونه وقتی بگوییم: «هوا جسم است، هر جسمی وزن دارد؛ پس هوا وزن دارد». استقراء دو نوع است: استقراء تام است و آن عبارت از این است که تمام افراد یک جامعۀمعدود، بررسی شوند و حکمی داده شود؛ مثلاً تمام ستارگان منظومۀ شمسی شمرده و حکم داده شود که همۀ ستارگان منظومۀ شمسی مدار بیضی دارند و استقراء ناقص آن است که مجموعهای، افراد بیشمار داشته باشد و تعدادی از آنان بررسی شوند و حکم به همه داده شود؛ مثلاً در سرشماری شهری همۀ خانوادههایی که به آنان مراجعه کردیم، مسلمان باشند و آنگاه حکم کنیم که همۀ خانوادههای شهر مسلماناند. حکم استقراء ناقص و تمثیل یقینی نیست؛ اما اهمیت دارد؛ زیرا استقراء و تمثیل و تجربه نتایج احساسات و مراحل ابتدایی و مبادی فکر بشرند و همۀ مردم قبلاز آنکه بتوانند ازطریق تفکر و ترتیب قیاس به مجهولات برسند از استقراء و تمثیل استفاده میکنند و نتایج حاصله از تجربه در استدلال قیاسی به کار میرود (صدرالدین شیرازی، 1362، ص. 573).
فلک مملکت کی دهد رایگانی؟ (دهخدا، 1368، ج. 2/1148)، پرسش انکاری است؛ معنای آن، انکار است: فلک، مملکت را رایگان و راحت به کسی نمیدهد. این عبارت را میتوان استقراء ناقص دانست؛ مردم روزگار در گذر تاریخ دریافتهاند که فرمانروایی بهصورت رایگان به کسی نمیرسد و این حکم را به همۀ مسائل تعمیم دادهاند؛ پس اگر در برابر این حکمت که «فلک مملکت کی دهد رایگانی؟» قانع میشویم و آن را میپذیریم یک دلیلش آن است که استدلالی از نوع استقراء ناقص در علم منطق است. تمثیل نیز که نوعی استدلال است در امثالوحکم دهخدا بهوفور ملاحظه میشود که بدان در جای خود پرداخته خواهد شد. با توجه به آنچه ذکر شد در امثالوحکم، استدلال از نوع استقراء و تمثیل دیده میشود.
ج) مبادی قیاس یا مواد قیاس
در علم منطق، «استدلال» از مقدمات و موادی تشکیل میشود که آن مقدمات به حجت نیاز ندارد؛ بلکه «فیحدّنفسه از تبیین و اقامۀ حجت بینیاز است» (مظفر، 1389 ،ص. 323)؛ چنانکه یک عمارت برای محکم بودن باید مواد و مصالح ساختمانیاش مناسب باشد، در استدلال نیز باید مواد قیاس، مناسب و اطمینانبخش باشد. در علم منطق، مواد قیاس چهاردهگانه عبارت است از: 1- محسوسات (مثال: برف سفید است)؛ 2- تجربیات (مثال: آهن، هادی حرارت است)؛ 3- اولیّات (هر کل از جزء خود بزرگتر است)؛ 4- متواترات (مثال: کتاب گلستان نوشتۀ سعدی است)؛ 5- قضایایی که حدّ وسط آنها با آنهاست (مثال: ده، دو برابر پنج است)؛ 6- حدسیات (نور ماه از آفتاب است)؛ 7- مقبولات (مثال: هرکه آن کند که نباید آن بیند که نشاید)؛ 8- وهمیات (هرچه قابل اشاره نباشد، موجود نیست)؛ 9- مشهورات (عدل نیکوست)؛ 10- مشبّهات (مثال: خدا نور است {اگر مراد، نور محسوس باشد})؛ 11- مظنونات (مثال: فلان کس شبانه در کوی آمدوشد دارد؛ پس سوءقصدی دارد)؛ 12- مسلّمات؛ 13- مصادرات؛ 14- مخیّلات (مانند: تشبیهات شاعرانه) (خوانساری، 1375، ص. 389).
در مبانی نظری مقالۀ حاضر سه اصطلاح از علم منطق تعریف شد تا روشن شود که:
- در منطق، قضایا باید خبری باشد و جملات پرسشی چون جملۀ انشایی محسوب میشود نمیتوان دربارۀ صدق و کذب آن، سخن گفت، برای این هدف، اصطلاح دلالت تعریف شد تا معلوم شود پرسشهای انکاری بنابر «دلالت التزام»، خبریاند؛ زیرا معنای ثانوی و اصلی پرسش انکاری، خبری انکاری است؛ برای مثال در عبارت «از آتش کجا بردمد باد سرد؟» بنابر دلالت التزام، معنای واقعی آن است که «از آتش، باد سرد نمیدمد»؛ ازاینرو جملۀ خبری در نظر گرفته شده است؛ بنابراین اگر کسی بگوید پرسش انکاری، چون جملۀ انشایی است، نمیتوان دربارۀ صدق و کذب و اثرگذاری آن سخن گفت، پاسخ این است که پرسشهای انکاری بنابر دلالت التزام، خبریاند.
- استدلال سه قسم است: قیاس، استقراء و تمثیل. برخی از پرسشهای انکاری در کتاب امثالوحکم، استقراء ناقص و تمثیل است؛ بنابراین اثرگذاری پرسشهای انکاری با استفاده از استدلال (از نوع استقراء ناقص و تمثیل)، بیشتر شده است.
- مبادی چهاردهگانۀ قیاس همراه با مثال در مبانی نظری نام برده شد؛ زیرا برخی از پرسشهای انکاری مشمول برخی از مبادی قیاساند و به همین سبب قدرت اثرگذاری و تأکیدبخشی دارند و میتوانند مخاطب را در انکار نکتهای مجاب کنند.
در این مقاله بدین نکته پرداخته میشود که پرسشهای انکاری در امثالوحکم، ظرفیت کافی برای اثرگذاری بر مخاطب را دارد که از یک سو بلاغی است و از سوی دیگر ظرفیتهای منطقی، تأثیرگذاری این پرسشها را افزایش داده است. نخست به دلایل بلاغی پرداخته میشود.
1-2 پرسش انکاری و عوامل مؤثر بلاغی در اثربخشی آن
1-1-2 تمثیل
امثالوحکم دهخدا اثری تعلیمی و شامل مثلها و عبارتهایی است که از شاعران و نویسندگان و برخی نیز از زبان مردم گرفته شده است. تعدادی از این امثالوحکم، بسیار زبانزدند و بعضی رواج کمتری دارد و فقط اهل ادب بهسبب مطالعۀ آثار ادبی با آن آشنایند. در این کتاب، مثلها و حکمتها بهصورت جمله و شبهجمله و عبارتهای چندجملهای و گروههای اسمی و قیدی بیان شده است و همۀ انواع جمله خبری، پرسشی، امری و عاطفی در آن وجود دارد؛ اما کاربرد جملات پرسشی بسیار است. بررسی جملات پرسشی امثالوحکم نشان داد که معانی ثانوی بسیاری که در کتب بلاغت از آن سخن رفته است در امثالوحکم به کار رفته است؛ اما پرسش انکاری بیشترین بسامد را دارد. با توجه به فراوانی آن در امثالوحکم، در این تحقیق بدان پرداخته میشود.
حال باید دقیقتر به این سؤال پاسخ داد که چرا کاربرد تمثیل در پرسشهای انکاری فراوان است و چرا این اندازه تمثیل در کنار سایر پرسشهای بلاغی نیست؟ استفهام انکاری در واقع جملهای پرسشی برای گرفتن اقرار از مخاطب است تا با توجه به عوامل و دلایل مندرج در پرسش انکاری، مخاطب در انکار مسئلهای توافق کند. تمثیل، بهویژه تمثیلهای معروف برای مخاطب، حکم سند را دارد. وقتی گفته میشود «کور را به چراغ چه حاجت؟» (دهخدا، 1368، ج. 2/1243) مخاطب نکته را میپذیرد؛ زیرا تمثیل، قدرت قانع کردن مخاطب را دارد و معنای ذهنی را بهصورت عینی بیان میکند؛ بنابراین، تمثیل بهمثابۀ ابزاری برای پرسش انکاری به کار گرفته میشود تا سخن به مخاطب ابلاغ شود و مخاطب آن را بپذیرد. به نظر میرسد این نکته، لازمۀ سخن انکاری باشد؛ همانطور که در کتب معانی دربارۀ جملۀ خبری انکاری گفته شده اگر «مخاطب مفاد خبر را منکر باشد؛ در این صورت گوینده آن را با ادات، واژهها و عبارتهای بیشتری مؤکّد میکند و اگر لازم باشد سوگند هم یاد میکند» (علویمقدم و اشرفزاده، 1398، ص. 35)؛ در پرسش انکاری نیز سخن، مؤکّد میشود و تمثیل یکی از لوازم تأکید است.
بسیاری از پرسشهای انکاری در امثالوحکم با تمثیل همراه است که به نظر میرسد این تمثیلها در ابلاغ پیام و پذیرش مخاطب برای انکار مؤثرند. منظور از تمثیل بهطور دقیقتر استعارۀ تمثیلیه است و «استعارۀ تمثیلیه جملهای است که حکم مشبهٌبه را دارد و معمولاً بهصورت ثابت و یکنواخت استفاده میشود» (آقاحسینی و همتیان، 1394، ص. 227). از تعریف تمثیل مشخص میشود که با گفتن استعارۀ تمثیلیه (که فقط شامل مشبهٌبه است) مخاطب متوجه مفهوم اصلی، یعنی مشبه میشود؛ برای نمونه، سعدی در حکایتی از باب اول بوستان، قحطسالی را توصیف میکند. در آن قحطسال از زبان شخص توانگری میگوید:
|
گر از نیستی دیگری شد هلاک |
|
مرا هست بط را ز طوفان چه باک؟
|
مرد توانگر با گفتن جملۀ «بط را ز طوفان چه باک؟»، ترس خود را از قحطسالی انکار میکند و برای نشان دادن انکار خود، از تمثیل استفاده میکند؛ یعنی از قحطسالی نمیترسد، همانطور که بط از طوفان نمیترسد. مخاطب با شنیدن این تمثیل به مفهوم اصلی آن (مشبه) پی میبرد: «فرد قوی از مشکلات، ترس و دغدغهای ندارد». مخاطب با شنیدن این تمثیل مطلب را بهصورت عینی و بهتر درک میکند و با توجه به پذیرفتن تمثیل، مفهوم اصلی پرسش انکاری را میپذیرد.
در امثالوحکم دهخدا 312 پرسش انکاری وجود دارد که 191 نمونه (61درصد) از این پرسشهای انکاری با تمثیل همراه است. این تعداد زیاد کاربرد تمثیل بههمراه پرسش انکاری، برای تأکید مطلب و تقویت تأثیر پرسش انکاری بر خواننده است.
جدول شماره 1- نمونهای از پرسشهای انکاری همراه با تمثیل در امثالوحکم دهخدا
|
صفحه |
پرسشهای انکاری |
صفحه |
پرسشهای انکاری |
|
۱۹۵۱ |
کی اسیر حبس آزادی کند / کی گرفتار بلا شادی کند؟ |
8 |
آب دریا از دهان سگ کجا گردد پلید؟ |
|
2062 |
یکی مرغ بر کوه بنشست و خاست / چه افزود بر کوه و از وی چه کاست؟ |
35 |
آسیا را چه ذخیره است ز چندان تک و دو؟ |
|
1981 |
هست عیان تا چه سواری کند / طفل به یک چوب و دو تا ریسمان؟ |
37 |
آفتاب از نور و کوه از سایه کی گردد جدا؟ |
|
2040 |
یک حمام خراب چند جامهدار میخواهد؟ |
48 |
آنجا که یوسف است که گوید ز پیرهن؟ |
|
1951 |
هر که با نوح نشیند چه غم از طوفانش؟ |
63 |
آنکه او غرق شود کی غم کالا دارد؟ |
|
1953 |
هر که بیماری دق دارد کجا گردد سمین؟ |
63 |
آنکه به دریا رسید کی طلبد پارگین؟ |
|
1955 |
هرکه چون کرکس به مرداری فرود آورد سر / کی تواند همچو طوطی طمع شکر داشتن؟ |
65 |
آنکه در بحر قلزم است غریق / چه تفاوت کند ز بارانش؟ |
|
1957 |
هر که دریا به تف غبار کند / ماهی از تابه کی شکار کند؟ |
76 |
آهوی صحرای گردون را چه بیم از کلاب؟ |
|
1970 |
هرگز چون عود کی تواند شد توغ؟ |
77 |
ابراهیم را چه زیان که آذر پدر اوست / و آذر را چه سود که ابراهیم پسر اوست؟ |
|
1970 |
هرگز شنیدی کاهرمن مهر سلیمان پرورد؟ |
78 |
ابر باید که به صحرا بارد / زان چه حاصل که به دریا بارد؟ |
|
1334 |
گوهر از بحر کی برون آرد / ترک سر تا نمیکند غواص؟ |
97 |
از آتش کجا بردمد باد سرد؟ |
|
1335 |
گویی به بلاساغون ترکی دو کمان دارد / گرزین دو یکی گم شد ما را چه زیان دارد؟ |
104 |
از برهنه پوستین کی توان بردن گرو؟ |
|
1336 |
گوهر چون صدف کی دهد سنگ پشت؟ |
157 |
از معده خالی چه قوت آید / و از دست تهی چه مروت؟ |
|
1523 |
مرده از نیشتر کجا نالد؟ |
193 |
اگر به جنس ستوری یکی بود خر و اسب / به اسب تازی هرگز چگونه ماند خر؟ |
|
1712 |
مشت هرگز کی برآید با درفش؟ |
194 |
اگر بسوزد کتان چه غم خورد مهتاب؟ |
|
1714 |
مشک را چون توان نهفت آخر؟ |
202
|
اگر چراغ بمیرد صبا چه غم دارد/ وگر بسوزد کتان چه غم خورد مهتاب؟ |
|
1751 |
منّ و سلوی را چه داند مرد سیر و گندنا؟ |
204 |
اگر فضول نباشد شاه چه داند پس قلعه کجاست؟ |
|
1782 |
نار موسی چگونه بیند کور / نطق عیسی چگونه داند کر؟ |
230 |
اگر نور خورشید والا نبود / کجا ذرّه مر خویشتن مینمود؟ |
|
1788 |
نامه مانی کجا چون مصحف قرآن بود؟ |
318 |
اهل همت را ز ناهمواری گردون چه باک / سیر انجم را چه غم کاندر زمین جوی و جر است؟ |
|
1790 |
نان جو را که زند زیره کرمانی؟ |
377 |
به ایرانی چگونه شاد خواهد بود تورانی / پس از چندی بلا کامد ز ایرانشهر بر توران؟ |
|
1915 |
هرچند لاله صحن چمن را دهد فروغ / پهلو کجا زند به بهی با گل طری؟ |
391 |
به چه کار آید و به چه نرخ آرد / صدفی کاندرونش گوهر نیست؟ |
|
1274 |
گر به قدر خویش نمودی آفتاب / کی شدی حربا ز عشق او خراب؟ |
403 |
به دزدی ز نعمت بدزدم ز خدمت / چه برکت بود در میان دو سارق؟ |
|
1276 |
گر بود اشتر چه قیمت پشم را؟ |
419 |
بر درم قلب خط خوش چه سود؟ |
|
1276 |
گر بود خانه سیل و طوفان خیز / نقش دیوار را چه پای گریز؟ |
426 |
بر مخنث سلاح جنگ چه سود؟ |
|
1296 |
سیل عالم پر شود هر موج چون اشتر شود / مرغان آبی را چه غم تا غم خورد مرغ هوا؟ |
442 |
کجا دانه داند به خشخاش در / که چون میدهد کشت خشخاش بر؟ |
|
1300 |
گر گدا کاهل بود تقصیر صاحبخانه چیست؟ |
442 |
کجا هفت دریا عدم مردم است / که در قطره هستی خود گم است؟ |
|
1301 |
گرگ را کی رسد ملامت شات / باز را کی رسد نهیب شخش؟ |
445 |
بط را ز طوفان چه باک؟ |
|
1319 |
گل بیخار اندر گلشن دهر / به چشم تیزبین کی میتوان دید؟ |
448 |
بیطلب صید چون بشست آید / تا نجویی چرا به دست آید؟ |
|
1320 |
گلغونه چگونه کند پیر را جوان؟ |
501 |
پدر کشته کی میکند آشتی؟ |
|
1322 |
گمان مرغک سست بال است و پر / کجا سست پر مرغ شد اوج بر؟ |
509 |
پشه کی داند که این باغ از کی است / در بهاران زاد و مرگش در دی است؟ |
|
1327 |
گنده بغل را چه سود عنبر و لادن؟ |
514 |
پنجه در صید برده ضیغم را / چه تفاوت کند که سگ لاید؟ |
|
1257 |
کیست که شمع و چراغ زی مه تابان برد؟ |
520 |
پیر برنا کجا شود به خضاب؟ |
|
1258 |
کیسه چو خالی بود از زر و سیم / دعوی اکسیر چه سودای حکیم؟ |
526 |
پیل شطرنج از کجا ماند به پیل منگلوس / شیر شادروان کجا ماند به شیر مرغزار؟ |
|
1259 |
کی سیاهی شود از زنگی دور / گرچه خوانند به نامش کافور؟ |
540 |
تا نگرید طفل کی جوشد لبن؟ |
|
1259 |
کی شناسد طفل قدر سیلی استاد را؟ |
542 |
تخم بد در زمین نیک چه سود؟ |
|
1259 |
کی شناسد قیمت و مقدار در بیمعرفت / کی شناسد قدر مشک آهوی خر خیز و ختن؟ |
563 |
تو را دست بلرزد گوهر چه دانی سفت؟ |
|
1259 |
کی شنیدستی که گردد تشنه سیراب از سراب؟ |
564 |
تو قدر آب چه دانی که بر لب جویی؟ |
|
1259 |
کی شود پروانه از آتش نفور؟ |
564 |
تو قدر آب چه دانی که بر کنار فراتی؟ |
|
1259 |
کی شود دریا به پوز سگ نجس؟ |
569 |
تهی کیسه را از گره بر چه باک؟ |
|
1259 |
کی شود همراز سلطان هر گدا؟ |
569 |
تیر چون از کمان سست آید / از کجا بر هدف درست آید؟ |
|
1259 |
کی شود سنگ بدگهر گوهر؟ |
582 |
جز در کف کلیم عصا کی شود چو مار؟ |
|
1259 |
کی فروزد چراغ کس بی زیت؟ |
596 |
جهان پر سماع است و مستی و شور / ولیکن چه بیند در آیینه کور؟ |
|
1260 |
کی کند از مرغ کل صنعت عیسی زیان؟ |
606 |
چاه را چه زیان کون دلو دریده شود؟ |
|
1260 |
کی گردد مه مردم بداصل به دعوی / کی گردد نو پیرهن کهنه به آهار؟ |
610 |
چراغم چه باید چو خورشید هست؟ |
|
1260 |
کی گردد نو پیرهن کهنه به آهار؟ |
645 |
چو در بسته باشد چه داند کسی / که گوهرفروش است یا پیلهور؟ |
|
1260 |
کی مار ترسگین شود و گربه مهربان / گر موش ماژوموژ کند گاو در همی؟ |
653 |
چو کفر از کعبه برخیزد کجا ماند مسلمانی؟ |
2-1-2 تلمیح
تلمیح نیز در کنار پرسشهای انکاری امثالوحکم دیده میشود. تلمیح اشاره به اسطوره، وقایع تاریخی، کهنالگو یا اشاره به عنصر یا عناصری از آثار مشهور ادبی و مذهبی یا فلسفی است (رجبی، 1397 ص. 10 به نقل از Allen, 2002, p. 8)
در کنار پرسشهای انکاری، تلمیح، حکم دلیل را دارد و حتی بیش از تمثیل، مخاطب را قانع میکند؛ زیرا بر مبنای قضیهای تاریخی (واقعی یا اسطورهای) شکل میگیرد و مخاطب را برای انکار مسئلهای آماده میسازد.
|
به ایرانی چگونه شاد خواهد بود تورانی عاقل کی برآرد سر به بادی |
|
پساز چندی بلا کامد ز ایرانشهر بر توران؟ که تاج بهمن و کی برده باشد؟
|
پرسشهای انکاری فوق با آرایۀ بدیعی تلمیح، مؤکّد شده است؛ چنانکه مخاطب با توجه به مثال تاریخی یا اسطورهای، قانع میشود، در واقع تلمیح یک عامل بلاغی است که موجب اثربخشی پیام در مخاطب میشود؛ چون در هر تلمیح «ادعا»یی مطرح میشود و به کسی یا چیزی اشاره میشود و برای امر مطلوبِ مدنظر، دلالتی عاطفی و شناختهشده ذکر میشود تا شباهت بین دو امر را علاوهبر حسیتر کردن مسئله، بهشکل و سیاق زبان منطقی استدلالگر و شهادتطلب نزدیک سازد و «پشتیبانی» کند. نکتۀ دیگر اینکه تلمیح در «زمینه»ای از باورها و علایقِ برخاسته از کهنالگوها، انگارههای مذهبی و میهنی و نیز فرهنگی بنا میشود، بدین ترتیب با طرح مسائل زیربنایی مشترک بین گوینده و مخاطب، ادعایی را که مدنظر است برای مخاطب آشناتر میسازد1 (اسکویی، 1394، ص. 35)؛ برای مثال در بیت «عاقل کی برآرد سر به بادی/ که تاج بهمن و کی برده باشد» نخست شاعر، ادعایی را مطرح میکند و آن این است که انسان عاقل تسلیم دنیای زودگذر نمیشود و سپس برای محکم ساختن ادعای خود به «بهمن» و «کی» اشاره میکند و البته این تلمیح تاریخی در زمینهای از انگارههای میهنی و فرهنگی مطرح میشود.
2-1-3 مذهب کلامی
در ذیل بدیع معنوی، آرایهای به نام مذهب کلامی وجود دارد که در تعریف آن آمده است «مطلبی را با قیاس و برهان عقلی و خطابی اثبات کنند. اینگونه مطالب در ادبیات، مسائل عاطفی از قبیل مرگ و زندگی، عشق و نفرت، دادوبیداد است» (شمیسا، 1383، ص. 180). همچنین در تعریف این اصطلاح بدیعی آمده است: «مذهب کلامی آن است که سخن را با دلیل و برهان عقلی یا خطابی و ذکر اصول مسلم انکارناپذیر چنان ثابت کنند که موجب تصدیق شنونده شود» (وحیدیان کامیار، 1385، ص. 135). این تعریفها نشان میدهد که در مذهب کلامی فقط به بیان دلیل و برهان اشاره شده است و نشانهای از شروط ادبی بودن در آن به چشم نمیخورد؛ اما بههرحال مذهب کلامی را یک آرایۀ بدیع معنوی دانستهاند؛ البته برخی مذهب کلامی را در پیوند با علم معانی دانستهاند؛ زیرا در علم معانی بر سخن گفتن بهمقتضای حال مخاطب تأکید میشود و یک مصداق آن همین است که جایی که مخاطب با دلایل شاعرانه و تمثیل قانع نمیشود به او سخنی با دلیل و برهان عقلی (مذهب کلامی) گفته شود (ر.ک: علیان، 1392، ص. 14). در امثالوحکم دهخدا پرسشهای انکاری فراوانی با مذهب کلامی همراه است که حاکی از آن است که در این جملهها با استفاده از «مذهب کلامی» جملات مؤکّد شده است. در جدول (2) عبارتهایی دیده میشود که نکتهای را انکار کرده است و در بخشی از عبارت، دلیل و برهانی برای آن ذکر شده است؛ به عبارت دیگر این امثال و حکم با «مذهب کلامی» تقویت شده است. برای روشنتر شدن مطلب، پرسشهای انکاری به جملۀ خبری تبدیل شده است و با ذکر «زیرا» جملۀ حاوی دلیل مشخص شده است.
جدول شماره 2ـ پرسشهای انکاری در امثالوحکم همراه با مذهب کلامی
|
صفحه |
جملات پرسشی و بیان مفهوم آن با جملۀ خبری |
|
47 |
آنجا که عیان است چه حاجت به بیان است؟ حاجت به بیان نیست؛ زیرا عیان است. |
|
47 |
آنجا که دوستی است تکلیف چه حاجت است؟ حاجت به تکلیف نیست؛ زیرا بنا به دوستی کار را انجام میدهد. |
|
55 |
آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است؟ از محاسبه باکش نیست؛ زیرا حسابش پاک است. |
|
55 |
آن را که دیبه هنر و علم در بر است / فرش سرای او چه غم ار زانکه بوریاست؟ اگر فرش سرای او بوریا باشد غم ندارد؛ زیرا دیبای هنر و علم در برش است. |
|
56 |
آن را که زیر دامن توفیق پرورند / از گرم و سرد چرخ بدو کی رسد الم؟ از گرم و سرد چرخ به او المی نمیرسد؛ زیرا او در دامن توفیق الهی پرورده میشود. |
|
65 |
آنکه خود را شناخت نتواند / آفریننده را کجا داند؟ نمیتواند آفریننده را بشناسد؛ زیرا خود را هم نشناخته است. |
|
۷۳ |
آهسته دل کی پشیمان شود؟ پشیمان نمیشود؛ زیرا آهستهدل است (در هر چیزی تأمل میکند). |
|
76 |
آیین تقوا ما نیز دانیم / اما چه چاره با بخت گمراه؟ چارهای نیست؛ زیرا بختش گمراه است. |
|
99 |
از آن گناه که نفعی رسد به غیر چه باک؟ باکی نیست؛ زیرا نفعش به غیر میرسد. |
|
197 |
اگر پشتی کند گردون چه باید پشتی لشکر/ چه باید یاری مردم که را یاور بود دولت؟ پشتی لشکر و یاری مردم نیاز نیست؛ زیرا گردون و دولت با او همراه است. |
|
۳۹۸ |
بدان اکنون که کردن میتوانی / چو نتوانی چه سود آنگه که دانی؟ دانستن سودی ندارد؛ زیرا نمیتوانی کاری انجام بدهی. |
|
|
بر زبان تسبیح و در دل گاو و خر / اینچنین تسبیح کی دارد اثر؟ این تسبیح اثری ندارد؛ زیرا تسبیح بر زبان تو جاری است؛ اما در دل تو فکر دیگری است. |
|
427 |
به رنج از کجا بازماند سپاه / که هستند پرورده پادشاه؟ سپاه در رنج بازنمیماند؛ زیرا پرودۀ شاه هستند. |
|
۴۴۵ |
به صاحبش چه وفا کرد که به من بکند؟ به من وفا نمیکند؛ زیرا به صاحبش هم وفا نکرد. |
|
452 |
بکوشیم و از کوشش ما چه سود / کز آغاز بود آنچه بایست بود؟ کوشش ما سودی ندارد؛ زیرا در ازل آنچه باید باشد مقدر شده است. |
|
460 |
به لشکر بود نام و نیروی شاه / سپهبد چه باشد چو نبود سپاه؟ سپهبد مهم نیست؛ زیرا اگر سپاه نباشد سپهبد به درد نمیخورد. |
|
463 |
به مایه توان ای پسر سود کرد / چه سود افتد آن را که سرمایه خورد؟ کسی که از سرمایهاش بخورد سودی نخواهد داشت؛ زیرا با مایه میتوان سود به دست آورد و او مایه ندارد. |
|
531 |
تا تو در بند قلیه و نانی / کی رسی در بهشت رحمانی؟ در بهشت رحمانی نمیرسی؛ زیرا در بند قلیه و نان هستی. |
|
549 |
تقدیر چو سابق است تدبیر چه سود؟ تدبیر سود ندارد؛ زیرا قبلاً تقدیر شده است. |
|
551 |
تن به دود چراغ و بیخوابی / ننهادی هنر کجا یابی؟ هنر را نمییابی؛ زیرا تن به دود چراغ و بیخوابی ندادی. |
|
646 |
چه سود از درم بر درم باختن / به یکباره به کیسه پرداختن؟ درم بر درم باختن سود ندارد؛ زیرا یکباره کیسه را میپردازی. |
|
665 |
چون قضا آید چه سود از احتیاط؟ احتیاط سود ندارد؛ زیرا قضا آمده است. |
|
673 |
چه برکت بود در میان دو سارق؟ برکت (و افزونی) نخواهد بود؛ زیرا هر دو سارقاند. |
|
674 |
چه ترسد ز سر آنکه سامانش نیست؟ ترس از دست دادن سر را ندارد؛ زیرا سامانی ندارد. |
|
674 |
چه جای شکر و شکایت ز نقش بیش و کم است / که بر صحیفه هستی رقم نخواهد ماند؟ جای شکر و شکایت نیست؛ زیرا بر صحیفۀ هستی رقم نخواهد ماند. |
|
680 |
چه سود چون همی ز تو گند آید / گر تو به نام احمد عطاری؟ اگر نامت عطار است سود ندارد؛ زیرا از تو بوی گند آید. |
|
682 |
چه مردی کند در صف کارزار / که دستش تهی باشد و کار زار؟ در صف کارزار نمیتواند مردی کند؛ زیرا دستش تهی و کار زار است. |
|
720 |
خدا ندهد سلیمان کی دهد؟ سلیمان نمیتواند بدهد؛ زیرا خدا نداده است. |
|
۸۴۲ |
دونان چو گلیم خویش بیرون بردند / گویند چه غم گر همه عالم مردند؟ میگویند: اگر همه عالم بمیرند ما غمی نداریم؛ زیرا دونمایهاند. |
|
1059 |
صورت کیست چون معنی رسد؟ صورت ارزشی ندارد؛ زیرا در برابر معنا بیارزش است. |
|
1215 |
کسی کو نترسد ز یزدان پاک / مر او را ز سوگند و پیمان چه باک؟ او از سوگند و پیمان (دروغ) ترسی ندارد؛ زیرا از یزدان نمیترسد. |
|
1219 |
کشش چو نبود از آن سو چه سود کوشیدن؟ کوشیدن سود ندارد؛ زیرا کشش مهم است که نیست. |
|
1258 |
کی رسد از دین سر مویی به تو / زیر هر مویت زناری دگر؟ از دین سر مویی هم به تو نمیرسد؛ زیرا زیر هر مویت زناری است. |
|
1313 |
گفتار چه باید که همی بینی کردار؟ گفتار لازم نیست؛ زیرا کردار را میبینی. |
|
1763 |
مهری که به شیر شد فراهم / تا جان نرود کجا شود کم؟ آن مهر تا جان نرود کم نمیشود؛ زیرا (این مهر) با شیر فراهم آمده است. |
|
1808 |
نرسیدی به خویش در چه رسی؟ در چیزی نمیرسی؛ زیرا به خویش نرسیدی. |
|
1958 |
هر که را باشد طمع الکن شود / با طمع کی چشم دل روشن شود؟ چشم دل روشن نمیشود؛ زیرا با طمع الکن شود. |
|
2002 |
همه گیتی ار دشمن توست پاک / چو ایزد نگهدار باشد چه باک؟ باک نیست؛ زیرا ایزد نگهدار است. |
|
۱۵۱۹ |
مرد که فردوس دید کی نگرد خاکدان؟ مرد خاکدان را نمینگرد؛ زیرا فردوس را دیده |
|
347 |
با تقاضای عقل و نفس و حواس / کی توان بود کردگارشناس؟ نمیتوان کردگارشناس بود؛ زیرا عقل و نفس و حواس تقاضای دیگری دارد. |
|
1174 |
کار چو از دست رفت آه و ندامت چه سود؟ آه و ندامت سود ندارد؛ زیرا کار از دست رفته است. |
|
۱۲۱۷ |
کسی که مایه ندارد سخن چه داند گفت؟ سخن نمیتواند گفت؛ زیرا مایه ندارد. |
|
1294 |
گر زبان تو رازدارستی / تیغ را با سرت چه کارستی؟ تیغ با سرت کاری ندارد؛ زیرا زبان تو رازدار است. |
|
1253 |
که را در جهان هست هوش و خرد / کجا او فریب زمانه خورد؟ فریب زمانه را نمیخورد؛ زیرا هوش و خرد دارد. |
در این بخش، سه عامل بلاغی تمثیل، تلمیح و مذهب کلامی از عوامل مؤثر بر تأکید و اثرگذاری پرسشهای انکاری معرفی شد؛ چنانکه شواهد نشان داد تمثیل که یکی از صور خیال در علم بیان است، کاربرد بسیار فراوانی در کنار پرسش انکاری داشت. تلمیح هم در کنار پرسشهای انکاری دیده شد و شواهد برای مذهب کلامی که یکی از فنون بدیع معنوی (و به گفتۀ برخی علم معانی) است نیز بسیار چشمگیر بود.
2-2 پرسش انکاری و عوامل مؤثر منطقی در اثربخشی آن
بررسی پرسشهای انکاری در امثالوحکم نشان میدهد که بسیاری از پرسشهای انکاری، قدرت تأثیر شگفتانگیزی دارد، بهطوری که خواننده یا شنونده احساس میکند این عبارتها از بدیهیات (بدیهیات عرفی نه منطقی) است و کاملاً پذیرفتنی به نظر میآیند. با توجه به این نکته، در این بخش پرسشهای انکاری در امثالوحکم بررسی میشود تا معلوم شود این پرسشها ازنظر علم منطق، معتبرند یا نه؟
1-2-2- تمثیل همچون یکی از اقسام استدلال
در بخش پیشین، از تمثیل بهعنوان ابزاری بلاغی برای تأکید و تقویت اثرگذاری در پرسش انکاری سخن رفت؛ اما باید در نظر داشت که باید تمثیل علاوهبر عامل بلاغی، عامل منطقی نیز در نظر گرفته شود که در اثربخشی پرسشهای انکاری عمل میکند. تمثیل در علم منطق اینگونه تعریف شده است: «تمثیل و آن بدین معناست که ذهن از حکم بر یک شیء به حکم بر شیء دیگر، بهدلیل وجود جهتی مشترک در میان آنها منتقل شود» (مظفر، 1389، ص. 234.) و نیز چنین تعریف شده: «حجتی است که در آن حکمی را برای چیزی از راه شباهت آن با چیز دیگر معلوم میکنند» (خوانساری، 1375، ص. 328). تمثیل در فقه، کلام، خطابه، شعر و حتی در علوم تجربی استفاده میشود (خوانساری، 1375، ص. 332) و میزان کاربرد آن در بخش قبل بررسی شد، فقط ذکر این نکته ضروری است که تمثیل از عوامل مؤثر بلاغی و منطقی است که در شکل زیر دیده میشود.
|
عوامل بلاغی |
|
عوامل منطقی |
|
تمثیل |
2-2-2 مبادی قیاس
چنانکه در مبانی نظری ذکر شد، مبادی قیاس مانند موادی هستند که قیاس با آن مواد ساخته میشود. مبادی چهاردهگانۀ قیاس عبارت است از: 1- محسوسات؛ 2- تجربیات؛ 3- اولیّات؛ 4- متواترات؛ 5- قضایایی که حدّ وسط آنها با آنهاست؛ 6- حدسیّات؛ 7- مقبولات؛ 8- وهمیّات؛ 9- مشهورات؛ 10- مشبّهات؛ 11- مظنونات؛ 12- مسلّمات؛ 13- مصادرات؛ 14- مخیّلات (خوانساری، 1375، ص. 389). در این بخش، هریک از مواد قیاس که در پرسشهای انکاری کتاب امثالوحکم کاربرد دارد، بررسی میشود.
1-2-2-2 مقبولات
- مقبولات: قضایایی که بهطور تقلیدی از افراد معتمد اخذ میشود و دلیل این اطمینان این است که یا امری آسمانی است، همانند شرایع دینی و سنّتهای مأخوذ از پیامبر(ص) و امام معصوم(ع) یا افزون بودن عقل و تخصص شخص، همانند قضایایی که از حکیمان و دانشمندان متخصص در زمینههای طب، اجتماع، اخلاق و مانند آن اخذ میشود یا اشعار شاعران معروف و ضربالمثلهای رایج و پذیرفتهشده نزد مردم -هرچند که از شخص معینی گرفته نشده است- و همانند قضایای فقهی که از روی تقلید از مجتهد اخذ میشوند (مظفر، 1389، ص. 351). از تعریف فوق نتایج زیر حاصل میشود که:
الف) برخی از پرسشهای انکاری در امثالوحکم ازنظر علم منطق از مقبولاتاند؛ زیرا سخن آسمانی قرآن هستند، مانند:
- هل جزاء الاحسان الّا الاحسان؟ (دهخدا، 1386، ج. 4/1984)
- هل یستوی الاعمی و البصیر؟ (دهخدا، 1386، ج. 4/1984)
- هل یستوی الذین یعلمون والذین لا یعلمون؟ (دهخدا، 1386، ج. 4/1984)
ب) بسیاری از پرسشهای انکاری در امثالوحکم ازنظر علم منطق از مقبولاتاند؛ زیرا شعر معروفی از شاعر مقبولی بوده است، مانند:
جوان کی شکیبد ز جفت جوان؟ (فردوسی به نقل از دهخدا، 1386، ج. 2/590)
کار پرکرده کی بود دشوار؟ (نظامی، به نقل از دهخدا، 1386، ج. 3/1174)
فلک مملکت کی دهد رایگانی؟ (معزی، به نقل از دهخدا، 1386، ج. 2/1149)
آنجا که عیان است چه حاجت به بیان است؟ (سعدی، به نقل از دهخدا، 1386، ج. 1/47)
نکو گو اگر دیر گویی چه غم؟ (سعدی، به نقل از دهخدا، 1386، ج. 4/1827)
ج) بسیاری از پرسشهای انکاری در امثالوحکم ازنظر علم منطق از مقبولاتاند؛ زیرا ضربالمثلاند و بر زبان مردم جاری است، مانند:
پشیمانی در دام چه سود؟ (دهخدا، 1386، ج. 1/510)
قیامت را که دیده؟ (دهخدا، 1386، ج. 2/1169)
خدا کی میدهد عمر دوباره؟ (دهخدا، 1386، ج. 1/719)
قلم رفته را چه چاره بود؟ (دهخدا، 1386، ج. 2/ 1166)
2-2-2-2- متواترات
- متواترات: قضایایی که به تأیید و روایت افراد بسیاری است که احتمال تبانی بین آنها نمیرود و ایجاد یقین و اطمینان خاطر میکند. قضایای متواتر تاریخی، از این نوعاند (خوانساری، 1375، ص. 396). «وجود شهرها و ممالک مختلفۀ جهان و یا حوادثی که در گذشته دور و نزدیک به وقوع پیوسته و مورخین متفقاً آنها را روایت کردهاند» (رشاد، 1354، ص. 114). در امثالوحکم، بخشی از پرسشهای انکاری از نوع متواترات است؛ زیرا برخی تلمیحات تاریخی از نوع متواتراتاند.
اگر حاتم سخی بوده چه سودت دارد ای خواجه / تو حاتم گرد یک چندی بنه حاتم سنایی را؟
ز شاعری چه بد آمد جریر واعشی را؟ (دهخدا، 1386، ج. 2/907)
ز ایرانی چگونه شاد شاید بود تورانی؟ (دهخدا، 1386، ج. 2/891)
3-2-2-2- مشهورات
- مشهورات: «قضایایی که در میان مردم شهرت یافتهاند و همۀ خردمندان یا بیشتر آنان یا گروهی خاص از آنان بدان قضایا تصدیق دارند». مشهورات به معنای اخص کلمه یا مشهورات محض: این دسته قضایا به اطلاق وصف شهرت سزاوارترند؛ زیرا برای تصدیق به آنها مبنایی جز مشهور بودن و اعتراف و اذعان عموم وجود ندارد، مانند حُسن عدل و قبح ظلم و نیز وجوب دفاع از ناموس و قبح اذیت و آزار بیهوده حیوانات (مظفر، 1389، ص. 337).
مشهورات به چند دسته تقسیم میشود:
1- واجبالقبول: قضایایی که سبب شهرت آنها این است که حقانیت و صدق آنها برای همگان آشکار است؛ 2- تادیبات صلاحیه: قضایایی هستند که همۀ عقلا دربارۀ آنها اتفاقنظر دارند و دلیل تصدیق به آنها رعایت مصلحتی عمومی است، مانند «عدل نیکو است»؛ 3- خلقیات، مانند «شجاعت نیکو است»؛ 4- انفعالیات، مانند «آزار حیوانات زشت است»؛ 5- عادیات، مانند احترام گذاشتن به مهمان و پذیرایی از او؛ 6- استقرائیات، مانند «حاکم تهیدست لاجرم ستمگر است»؛ (مظفر، 1389، ص. 338-345). عبارتهای زیر ازجمله مشهورات در امثالوحکم است:
آنجا که عیان است چه جای خبر است؟ (دهخدا، 1386، ج. 1/47)
کار پرکرده کی بود دشوار؟ (دهخدا، 1386، ج. 3/1174)
راستی نهفتن هرگز کجا توان؟ (دهخدا، 1386، ج. 2/859)
از فضل پدر تو را چه حاصل؟ (دهخدا، 1386، ج. 1/140)
عاشقان را ز ننگ و نام چه غم؟ (دهخدا، 1386، ج. 2/1083)
ناکرده گناه در جهان کیست بگو؟ (دهخدا، 1386، ج. 4/1785)
4-2-2-2- مخیّلات
مخیّلات: قضایایی که مراد از آنها ایجاد حالت بسط و شادی یا قبض و ناراحتی است. تأثیر مخیّلات بهحدی است که انسان بدون فکر و اراده در برابر آن اقدام به کاری میکند یا از کاری روگردان میشود (شهابی، 1339، ص. 274). بهطور خلاصه «مخیّلات در شنونده ایجاد رغبت و یا نفرت مینمایند» (رشاد، 1354، ص. 116). مخیّلات نیز در امثالوحکم زیاد دیده میشود؛ زیرا امثالوحکم، بیشتر تمثیل است و تمثیل، عنصر خیالانگیز دارد و شنونده را به چیزی راغب میکند یا از آن دور میسازد، مانند:
خفته را خفته کی کند بیدار؟ (دهخدا، 1386، ج. 1/742)
تو قدر آب چه دانی که بر کنار فراتی؟ (دهخدا، 1386، ج. 1/564)
5-2-2-2- مسلّمات:
مسلّمات: قضایایی که میان شخص و دیگران دربارۀ صدق آنها توافق حاصل شده است، خواه در نفسالامر صادق باشد، خواه کاذب، خواه مشکوک. مسلّمات عام، قضایایی هستند که یا مقبول و تسلیم همگاناند و در این صورت جزء مشهورات محسوب میشوند یا مقبول و تسلیم پیروان یک دین یا ملت یا علم خاصاند. مسلّمات خاص قضایایی هستند که مقبول و تسلیم شخص معینی است و او شخصی است که طرف دیگر تو، در مقام جدل و گفتگو است، مانند قضیهای که از اعترافات خصم گرفته میشود تا براساس آن بر ابطال یا دفع اعتقاد او استدلالی اقامه شود (مظفر، 1389، ص. 350). عبارتهای زیر نمونهای از مسلّمات است که براساس اصول دین اسلام بیان شده است و پیروان این دین آسمانی، آن را از مسلّمات میشمرند:
همه گیتی ار دشمن توست پاک / چو ایزد نگهدار باشد چه باک؟ (دهخدا، 1368، ج. 2/2002)
با قضا سود کی کند حذرت / خون مگردان به بیهوده جگرت؟ (دهخدا، 1368، ج. 1/366)
بکوشیم و از کوشش ما چه سود / کز آغاز بود آنچه بایست بود؟ (دهخدا، 1368، ج. 1/452)
3- نتیجهگیری
کتاب امثالوحکم از مهمترین کتابهایی است که در آن، مجموعهای از ضربالمثلها، کنایات، باورها و زبانزدهای عامیانه فراهم آمده است که در قالب جمله، شبهجمله و گروههای اسمی و وصفی بیان شده است. در میان جملهها انواع جملههای خبری، پرسشی، امری و عاطفی دیده میشود که تعداد جملههای پرسشی چشمگیر به نظر میرسد؛ پرسشهایی که از نوع پرسش بلاغیاند و نیاز به پاسخ ندارند؛ بلکه غرض و مفهومی را بیان میکنند. در کتب بلاغت تعدادی از اغراض پرسش بلاغی ذکر شده است؛ ازجمله پرسش برای انکار، تعجب، نهی، امر. در کتاب امثالوحکم 801 پرسش بلاغی دیده شد که 312 نمونه آن، یعنی بیش از 36درصد آن پرسش انکاری بود. با توجه به کاربرد فراوان پرسش انکاری در امثالوحکم، در این تحقیق به بررسی ویژگیهای پرسش انکاری و دلیل کاربرد فراوان آن در امثالوحکم پرداخته شد.
بررسی پرسشهای انکاری در امثالوحکم نشان داد که این پرسشهای انکاری به شیوههای گوناگون مؤکّد شده است تا قدرت انکار داشته باشد. برخی از این شیوههای بلاغی عبارت است از: کاربرد تمثیل، تلمیح و مذهب کلامی که در ذیل بدیع معنوی بدان پرداخته شده است. در امثالوحکم دهخدا 312 پرسش انکاری وجود دارد که 191 نمونه (61درصد) از این پرسشهای انکاری با تمثیل همراه است و از این تمثیلها همچون ابزاری برای تأکید مطلب و برای قانع کردن مخاطب استفاده شده است. در کنار پرسشهای انکاری، علاوهبر تمثیل، تلمیح نیز حکم دلیل را دارد و حتی بیش از تمثیل مخاطب را قانع میکند؛ زیرا بر مبنای قضیهای تاریخی (واقعی یا اسطورهای) شکل میگیرد و مخاطب را برای انکار مسئلهای آماده میسازد. همچنین در امثالوحکم دهخدا، پرسشهای انکاری فراوانی با آرایۀ «مذهب کلامی» همراه هستند که حاکی از آن است که در این جملهها با استفاده از «مذهب کلامی» جملات مؤکّد شده است. با توجه به آنچه گفته شد برای تقویت و تأکید پرسشهای انکاری سه عامل بلاغی «تمثیل»، «تلمیح» و «مذهب کلامی» به کار گرفته شده است. افزونبر این برخی از پرسشهای انکاری را اگر بنا بر دلالت التزام، خبری در نظر بگیریم، ازنظر علم منطق از مبادی قیاساند؛ آنچه از امثال و حکم که از بزرگان دین و حکیمان و شاعران مقبول، نقل شده است و نیز ضربالمثلهای مقبول در میان مردم در علم منطق از مقبولات شمرده میشود و آنچه در قالب تلمیح نقل شده است و مورخان بر آن اتفاقنظر دارند، جزء متواترات شمرده میشود. برخی از تمثیلات از مخیّلات است. حکمتهایی که بر مبنای اصول دین اسلام بیان شده است، جزء مسلّمات است و حکمتهایی که درستی آن بر همگان روشن است یا براساس رعایت مصلحت عموم و یا رعایت اخلاق است از مبادی قیاس و جزو مشهوراتاند؛ بنابراین، پرسشهای انکاری در امثالوحکم دهخدا توانایی اقناع کردنِ مخاطب را دارد؛ زیرا با برخی از عوامل بلاغی و مبادی قیاس مؤکّد شده است. یکی از سؤالات پژوهش این بود که چرا پرسش انکاری در امثالوحکم کاربرد بسیار فراوانی دارد؟ پاسخ آن است که کاربرد مثلها و حکمتها اغلب برای بیان پند و اندرز است و برای تأثیر بیشتر پند و اندرز در قالب پرسش انکاری بیان شدهاند تا با استفاده از ظرفیتهای تأکیدکننده و اثربخش پرسش انکاری، مخاطب هرچه بیشتر قانع شود و سخن را بپذیرد.
پیوستها
1-ذکر «ادعا»، «پشتیبان» و «زمینه» براساس نظریه تولمین است. رجوع شود به:
Toulmin, S. E. (1972). Human Understanding The Collective Use:And Evolution Of Concepts Princeton University Press.
)