گونه‌شناسی تطبیقی تذکره‌های فارسی و عربی در دوره صفویه و عثمانی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار مدعو گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه بجنورد، بجنورد، ایران

10.22108/liar.2019.118140.1661

چکیده

تألیف تذکره‌های تخصصی نخستین گام جدّی در سنّت تاریخ‌ادبیات‌نگاری است. دورۀ صفویه و عثمانی را باید به‌راستی «عصر تذکره‌نویسی» در تاریخ ادبیات فارسی و عربی نامید؛ هم به اعتبار اقبال گسترده به این نوع نوشتار و شمار بالای آن و هم ازنظر کاربرد رویکردها و روش‌های نوین تألیف و تدوین. باتوجه‌به اینکه اساساً این گونۀ نثر از عربی به فارسی راه یافته ‌است و تذکره‌های فارسی غالباً الگوبرداری از نمونه‌های مشابه عربی است، در پژوهش حاضر با استناد به منابع کتابخانه‌ای و با شیوۀ توصیفی و تطبیقی، تذکره‌های فارسی و عربی، در فاصلۀ سال‌های 900-1200 قمری، رده‌بندی و گونه‌شناسی شده است. نتایج تحقیق بیانگر این است که دلایلی همچون افزایش شمار شاعران و نویسندگان و گستردگی کانون‌های ادبی عصر، گرایش تذکره‌نویسان را به کاربرد رویکردهای نو در تألیف و تدوین این گونۀ نوشتار سبب شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Comparative typology of Persian and Arabic Biographies (Tazkere) in the Safavid and Ottoman period

نویسنده [English]

  • Esmaeil Alipoor
Visiting Assistant Professor of Persian Language and Literature, University of Bojnourd, Bojnourd, Iran
چکیده [English]

1- Introduction
The Safavid Period (1148-1906 AH.) and the Ottoman Period (923- 1213 AH.) can be called the "Biography Era" in the history of Persian and Arabic literature because of the variety of approaches to biography writing and high number of biographies written in the era. This tendency to biography writing has led authors to have even more than one biographic work during this period. The increasing development of this type of writing over the mentioned periods has resulted in the development of works with different writing styles, which is, in fact, the drafting stage of modern histories of literature.
2- Theoretical Framework
In the present study, we have attempted to classify this type of writing systematically by comparing the common features of Persian and Arabic biographies compiled during this period. In this segmentation we have tried to name the works in a way that Persian and Arabic biographies could be classified and introduced into distinct classes based on the following criteria: author motivations, collecting and editing approaches, including the time, place, and social origins of poets and writers, as well as the inner form (type of prose).
3- Results and Discussion
Persian and Arabic biographies of the period under study can be examined in three respects in terms of frequency, characteristics, causes and motivations of compilation. The remarkable increase in the number of Persian and Arabic biographies of this period is a result of the factors most importantly the increasing growth of poets and writers of every social class.
3-1- General biographies
Contain a variety of classes, including literati, scholars, Sufis, Shiites, political figures and etc. and often do not include a limited time frame. These Biographies can also be named "general" as they contain information about personality and works of the authors who existed before the biographer.
3-2- Dedicated biographies
They have specifically collected translations and works of one of the social classes of poets and writers, such as the biographies of scholars and grammarians; a description of the Iranian poets who have gone to India; a description of the works of the female poets and different classes of artists.
3- 3- Periodic Biographies
There are works that cover a specific time period, such as a century, the authors lifetime and the monarchy's history of one or more kings; Such as: Al-Nour al-Safer fi Tarajem al-Qarn al-asher by Abd al-Qadir Eidroos and the Tazkere-ye Nasrabadi,
which mention the four classes of political figures, scholars, wise men, Sadat and noblemen and poets of the Safavid era.
3- 4- Personal (individual) Biographies
Biographies that only mention one person's life story, such as: The Tarikh-e Fakhr al-Din bin Ma'n of al-Khaledi and Ma'aser-e Rahimi by Mir Abd al-Baqi Nahavandi (d. 1042 AH), a detailed biography of Mirza Abd al-Rahim Khan Khanan.
3- 5- Focal biographies
Some Persian and Arabic biographies have been compiled based on the order of literary centers, so the latter can be called territorial and regional biographies. The first issue in identifying the literary centers is the criterion of being "focal". This criterion is a combination of three components of language, time and place; namely the prevalence of a language's literature in a specific geographical area and time range. Thus, there are three types of literary centers: national (territorial), regional, and urban. Biography of Nafhat al-Rayhana consists of eight chapters, each introducing poets and writers to one of the centers of Arabic literature. These centers include Damascus and its regions, Aleppo, Rome, Iraq and Bahrain, Yemen, Hejaz, Egypt and the Maghreb. Persian Examples: Jam’a al-Kheyir Mir Monshi Qomi is composed by the poets and writers of Azerbaijan, Saudi Arabia, Iraq and Khuzestan.
3- 6- Biography-History
This type is a subset of implicit biographies; that is to say, in addition to historiography, the author has also referred to biography. But there are other types of biographies whose biographic aspect overcomes historical records, that is, biographies that, in addition to translation, have also authored the expression of historical events of the period under study. Hence, it is more appropriate to name them "biography-history". In the history of Persian biographies, about seventy titles of such works date back from the 10th to the late 12th century AH. beginning with the Asar-e Ajam and ending with the Vaqeat-e Kashmir ,some of them being "history-biography" and others "biography-history".
3- 7- Summary Biographies
These works are excerpts provided by some authors from their own or others' works. In Arabic, Shahab al-Din Khafaji provided a summary of the khabya al-Zawaya and named it Rayhanat al-Alebba and Nazhat al-Hayat al-Donya, which is compiled for the poets. Ohadi Balyani provided an excerpt from Arafat al-Asheqin and named it Ka'be-ye Erfan, then Abd al-Wahhab al-Alamgiri in 1155 AH. has provided excerpt from the Ka'be-ye Erfan and named it Goldaste.
3- 8- Supplementary Biographies
Such biographies are in fact compiled as a complement or as a follow-up to a previous author's work and have attempted to complete the work. Among Arabic examples, Mohebbi, in the Kholasat al-asar biography, has mentioned the complementing and extending the works of earlier historians and biographers such as Bourini, Khafaji, Eidroos, and Ibn Ma'soom, as his intentions of the compilation of the biography.
3- 9- Rhymed Biographies
The Rhymed prose, which is found in the introduction and the text of some of the biographies, is one of the other common Persian and Arabic biographies of this period. Examples of these biographies in Arabic and Persian include: Tarajem al- a'yan and Tazkere-ye Bazmaray.
4- Conclusion
The results show that the remarkable increase of poets and writers and the wide range of literary centers of the era have led to the tendency of authors to use new approaches in the compilation and edition of this kind of writing.

کلیدواژه‌ها [English]

  • biography
  • literature history
  • Comparative Literature
  • Safavid and Ottoman Period
منابع
  1. آذرنوش، آذرتاش (1385). فرهنگ معاصر عربی-فارسی بر اساس فرهنگ عربی-انگلیسی هانس‌ور، چ. 7، تهران: نی.
  2. آرزو، سراج‌الدین علی‌خان (1385). مجمع‌النفایس: بخش معاصران، تصحیح میرهاشم محدث، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  3. امیری هروی، محمد فخری بن محمد (1968). تذکره روضه‌السلاطین و جواهر‌العجایب، همراه با دیوان فخری هروی، تصحیح سیدحسام‌الدین راشدی، حیدرآباد: بی نا.
  4. اوحدی بلیانی، تقی‌الدین (1364). سرمه سلیمانی، تصحیح محمود مدبری، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  5. بخاری، سیدحسن خواجه نقیب‌الاشراف (معروف به نثاری) (1377). مذکر احباب، تصحیح نجیب مایل هروی، تهران: مرکز.
  6. بخاری دولت‌آبادی، سید عبدالوهاب افتخار (1390). تذکره بی‌نظیر، تصحیح امید سروری، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  7. براون، ادوارد (1924). تاریخ ادبیات ایران: از آغاز عهد صفویه تا زمان حاضر، ترجمه رشید یاسمی، بی جا: کتاب‌فروشی ابن سینا.
  8. بروکلمان، کارل (1995). تاریخ الادب‌العربی: العصر‌العثمانی (من فتح مصر 1517 م حتی الحمله‌الفرنسیه 1798 م)، ترجمه ا.د. محمود فهمی حجازی و د. عمر صابر عبدالجلیل، القسم‌الثامن (12- 13 أ) و القسم‌التاسع (13- 14 ب)، [بلا مک]: الهیئه‌المصریه‌ العامه‌الکتاب.
  9. بغدادی، اسماعیل بن محمدامین بن میرسلیم (1967). ایضاح‌المکنون فی‌الذیل علی کشف‌الظنون، بتصحیح محمد شرف‌الدین بالتقایا، بیروت: دار احیاء التراث‌العربی.
  10. بغدادی، اسماعیل باشا (1951). هدیّه‌العارفین فی اسماء المؤلفین و آثار‌المصنفین، المجلد‌الاول، استانبول: وکاله‌المعارف‌الجلیه فی مطبعتها البهیّه.
  11. بغدادی، عبدالقادر بن عمر (1997). خزانه‌الأدب و لب لباب لسان‌العرب، بتحقیق عبدالسلام محمد هارون، ط. 4، الجزء‌الأول، القاهره: مکتبه ‌الخانجی.
  12. بورینی، الحسن بن محمد (1959). تراجم‌الاعیان من أبناء‌الزمان، بتحقیق صلاح‌الدین المنجد، الجزء‌الاول، دمشق: مطبوعات المجمع‌العلمی‌العربی.
  13. حاجی خلیفه (مصطفی بن عبدالله کاتب چلبی قسطنطینی) (1941). کشف‌الظنون عن أسامی‌الکتب و‌الفنون، بغداد: مکتبه المثنی.
  14. حزین، محمد علی (1334). تذکره حزین، با مقدمه محمدباقر الفت، چ. 2، اصفهان: کتاب‌فروشی تأیید.
  15. حسینی، ابوالفضل محمد خلیل بن علی بن محمد بن محمد مراد (1988). سلک‌الدرر فی اعیان القرن‌الثانی عشر، الجزء‌الاول، ط. 3، [بلا مک]: دار‌البشائر‌الاسلامیه.
  16. خفاجی، شهاب‌الدین (1967). ریحانه‌الألبّا و زَهره‌الحیاه‌الدنیا، تحقیق عبدالفتاح محمد حلو، الجزء‌الأول، [بلا مک]: [بلا نا].
  17. ــــــــــــــــــــ (2005). ریحانه‌الألبا و زهره‌الحیاه‌الدنیا، بتحقیق احمد عنایه، بیروت: دار‌الکتب‌العلمیه.
  18. دارابی، محمد بن محمد (1391). تذکره لطایف‌الخیال، تصحیح یوسف بیگ‌باباپور، قم: مجمع ذخائر اسلامی با همکاری کتابخانه و موزه ملی ملک و کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  19. رادفر، ابوالقاسم (1386). تذکره‌های عرفانی، جیرفت: دانشگاه آزاد اسلامی جیرفت.
  20. رازی، امین‌احمد (بی تا). هفت اقلیم، تصحیح جواد فاضل، ج. 1، بی جا: کتاب‌فروشی علی‌اکبر علمی و کتاب‌فروشی ادبیه.
  21. زرقانی، سید مهدی (1388). تاریخ ادبی ایران و قلمرو زبان فارسی: تطور و دگردیسی ژانرها تا میانه سده پنجم به انضمام نظریه تاریخ ادبیات، تهران: سخن.
  22. سام‌میرزا صفوی (1314). تحفه سامی، تصحیح وحید دستگردی، تهران: ارمغان.
  23. سلطانی، منظر (1380). «بررسی سیر تذکره‌ها و تاریخ ادبیات‌های فارسی در ایران از 1285 هـ. ش. (مشروطه) تا سال 1332 هـ. ش.»، مجلّۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، بهار، 403-419.
  24. سیدی، سید حسین (1389). بررسی انتقادی تاریخ ادبیات نگاری در ادب عربی، تهران: سخن.
  25. سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابی بکر (بلا تا). بغیه‌الوعاه فی طبقات‌اللغویین و‌النحاه، ج. 1، بتحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، صیدا: المکتبه‌العربیه.
  26. شفیعیون، سعید (1393). «گذری دیگرگون بر تذکره‌های ادبی: بحثی در باب گونه‌شناسی تذکره‌های ادبی و ارائۀ طرحی برای تقسیم‌بندی آن‌ها»، فنون ادبی، س. 6، ش. 2 (پیاپی 11)، پاییز و زمستان، 85-104.
  27. صفا، ذبیح‌الله (1362). تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، ج 5، بخش یکم، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
  28. ــــــــــــ (1389). تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی. ج 5، بخش سوم، چ 8، تهران: فردوس.
  29. طاشکبری‌زاده (1975). الشقائق‌النعمانیه فی علماء الدوله‌العثمانیه، بیروت: دار‌الکتاب‌العربی.
  30. عکری حنبلی، عبدالحی بن احمد بن محمد (معروف به ابن عماد) (1986). شذرات‌الذهب فی اخبار من‌الذهب، بتحقیق محمود الأرناؤوط و عبدالقادر الأرناؤوط، المجلد‌الأول، دمشق: دار بن کثیر.
  31. عیدروس، عبدالقادر بن شیخ بن عبدالله (2001). النور‌السافر عن اخبار القرن العاشر، بتحقیق احمد حالو؛ محمود الأرناؤوط و أکرم البوشی، بیروت: دار صادر.
  32. فخرالزمانی قزوینی، ملا عبدالنبی (1340). تذکره میخانه، تصحیح احمد گلچین معانی، بی جا: شرکت نسبی حاج محمد حسین اقبال و شرکا.
  33. فتوحی رودمعجنی، محمود (1385). نقد ادبی در سبک هندی، ویراست دوم، تهران: سخن.
  34. ـــــــــــــــــــــــــ (1387). نظریه تاریخ ادبیات: با بررسی انتقادی تاریخ ادبیات نگاری در ایران، تهران: سخن.
  35. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (2005). القاموس‌المحیط، بإشراف محمدنعیم العرقسُوسی، ط. 8، بیروت: مؤسسه الرساله.
  36. کاشی، تقی‌الدین محمد بن علی (1384). خلاصه‌الاشعار و زبده‌الافکار: بخش کاشان، به کوشش عبدالعلی ادیب برومند و محمد حسین نصیری کهنمویی، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
  37. ـــــــــــــــــــــــــــــ (1386). خلاصه‌الاشعار و زبده‌الافکار: بخش اصفهان، به کوشش عبدالعلی ادیب برومند و محمد حسین نصیری کهنمویی. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
  38. گلچین معانی، احمد (1348). تاریخ تذکره‌های فارسی، ج 1، تهران: دانشگاه تهران.
  39. ـــــــــــــــــــ (1350). تاریخ تذکره‌های فارسی، ج 2، تهران: دانشگاه تهران.
  40. محبی، محمدامین (بلا تا). خلاصه‌الأثر فی اعیان القرن الحادی عشر، ج 1، بیروت: دار صادر.
  41. ــــــــــــــــ (1967). نفحه‌الریحانه و رَشحه طِلاءِ‌الحانَه، ج 1، [بلا مک]: دار احیاء الکتب‌العربیه.
  42. ــــــــــــــــ (2005). نفحه‌الریحانه و رَشحه طِلاءِ الحانّه، ج 1، بیروت: دار الکتب‌العلمیه.
  43. ملا قاطعی هروی (1979). تذکره مجمع‌الشعرای جهانگیرشاهی، تصحیح محمد سلیم اختر، کراچی: مؤسسه تحقیقات علوم آسیای میانه و غربی.
  44. ملیحای سمرقندی، محمد بدیع بن محمد شریف (1390). مذکر‌الاصحاب، تصحیح محمد تقوی، تهران: کتاب‌خانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  45. میرزاسمیعا، محمد سمیع (1378). تذکره‌الملوک، به کوشش محمد دبیرسیاقی، چ 3، تهران: امیرکبیر.
  46. نصرآبادی، میرزامحمدطاهر (بی تا). تذکره نصرآبادی، تصحیح وحید دستگردی، بی جا: کتاب‌فروشی فروغی.
  47. نظری‌منظم، هادی (1389). «ادبیات تطبیقی: تعریف و زمینه‌های پژوهش»، نشریه ادبیات تطبیقی، دوره جدید، س. 1، ش. 2، بهار، صص. 221- 237.
  48. نقوی، سید علی‌رضا (1347). تذکره‌نویسی در هند و پاکستان، تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی علمی.