بازخوانی و بازنگری استعاره در کتاب‌های بلاغی فارسی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه قم، قم، ایران

10.22108/liar.2020.121974.1818

چکیده

این پژوهش پس از نشان­دادن تصویری جامع از بحث استعاره در کتب بلاغی فارسی و برشمردن نقاط قوّت و ضعف آن، در روشی توصیفی-تحلیلی راهی برای اصلاح این بحث و برون­رفت از تنگناهای آن گشوده است. استعاره در گذر زمان سه مرحلة پیدایش، گسترش و ویرایش را پشت سر گذاشته و در طی این مراحل سه­گانه، از ایجازی مخل به اطنابی ممل و سرانجام به نقدی سازنده متمایل شده­ است. جامع و مانع­نبودن تعریف استعاره­، بی­توجهی به ماهیت زبان فارسی، تدوین­­نشدن فرهنگ استعاری زبان فارسی، اصطلاح­سازی­های بی­مورد و بهره­گیری­های مقلّدانه و غیرانتقادی از پژوهش­های عربی و غربی، عامل اصلی ناکارآمدی و ضعف بحث استعاره به شمار می­آید؛ ازاین­رو بایسته است در بازنگری بحث استعاره در کتب بلاغی زبان فارسی، از دوره­های اوج بلاغت عربی به­ویژه پژوهش­های عبدالقاهر جرجانی بهره گرفت و با بهره­گیری منتقدانه از نگاه تحلیلی و محتوایی پژوهش­های غربی، به چرایی کاربرد استعاره، فایدة آن و تعیین معیارهایی برای ارزش­گذاری و نقد استعاره پرداخت و ضمن پای­بندی به ماهیت زبان فارسی و توجه به سیر تحول استعاره در متون ادب فارسی، بر کارآمدی و آموزش آسان این بحث مهم بلاغی توجه کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Retrospective Review of Metaphor in Persian Rhetorical Books

نویسنده [English]

  • Yahya Kardgar
Associate Professor of Persian Language and Literature, University of Qom, Qom, Iran
چکیده [English]

Abstract
The subject of metaphor began to receive attention in Persian rhetoric books when Tarjomān al-Balāqah asthe first rhetoric onewas published. Since then, it has gone through various rises and falls and has turned into one of the most controversial and even contradictory issues. Therefore, the review of the historical account of metaphor, the critical analysis of the ethical issues in this regard, mentioning the pros and cons in Persian rhetoric books, and finally coming up with some resolutions for the disorders in this subject can affect not only the accurate and scholarly presentation of the development of metaphor in Persian poetry and literature but also the precise understanding of this vital rhetorical concept.
This article aims at presenting a comprehensive display of the concept of metaphor in Persian rhetorical books using descriptive and comparative analysis, and then answer  the following research questions: 1) What is the necessity of reviewing the subject of metaphor?; and 2)What components and criteria should be taken into account in the review of metaphor?
 
Discussion
Over time, the metaphor has gone through different periods and meaningful transformations, and even in some cases, it has overlooked some essential issues. With a multidimensional look at the subject of metaphor in Persian rhetoric books, three stages could come to account:

Genesis: This stage begins with the first Persian rhetoric books and continues up until the 10th century.
Expansion: This stage begins from the 10th century, coincidental with the Safavid dynasty, and continues up until today in some Persian books.
Trimming and Revision: In this stage, the contents of books are based on the books belonging to the second stage; however, there is sometimes a trace of the concepts in the books of the first stage, too. The contents of the books in this stage are dividable into two main titles: 1(The critical analysis of metaphorical issues in the books of the second stage; and 2( Addition of some new subcategories to metaphor.

In the review of metaphor, we can raise some recommendations, the most important of which include the necessity of:

Revision in the definition and types of metaphor
Attention to the overlooked aspects of metaphor
Critical application of the research in the field of metaphor in other languages. 

Conclusion
A review of metaphorical issues in Persian rhetorical books reveals that all the potentials of this figure of speech are not used appropriately and adequately due to the following reasons:
-  Lack of a comprehensive definition of metaphor
-  Negligence to the essence of the Persian language in the analysis of this issue
-  Negligence to metaphorical criticism
-  The philosophy behind the formation of metaphor and the transformation of this figurative element in literature
-       Imitation of Arabic and western rhetorical subjects without any pathology
-       Extremist particularity and expression-formation
-       Lack of a determined place for metaphor in literary genres and the writing and oral discourse of Persian speakers
Therefore, it is necessary to pay special attention to the following points in the retrospective review of metaphorical issues:
-       Giving an accurate definition of metaphor
-       Elimination of unnecessary types of metaphor and admitting the adequacy of explicit, implicit, and allegorical metaphor
-       Paying attention to the developmental process of metaphor in Persian poetry and literature
-       Presentation of accurate criteria for metaphorical criticism concerning the analytical and critical perspective of Abd al-Qaher Jorjani and the analytical and conceptual viewpoints of western studies
-       Paying attention to the essence of the Persian language in the review of metaphorical issues
-       Writing a metaphor dictionary in the Persian language
-       Differentiation between the artistic and poetic function of metaphor and its scientific role as we witness the artistic and poetic application of metaphor is negligible in western theories and schools
-       Paying attention to the state of metaphor in the writing and oral discourse of Persian speakers and their interrelation
-       Specifying  the place of metaphor in other branches of science and knowledge

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Persian rhetoric
  • rhetorical criticism
  • Figures of speech
  • Metaphor
  • metaphoric criticism
منابع
  1. ابن معتز (1395). کتاب البدیع، چاپ اول، ترجمه و تحقیق یحیی کاردگر، بهاء­الدین اسکندری، قم: بوستان کتاب.
  2. آق اولی، عبدالحسین ناشر حسام­العلما (1373). دررالأدب، چاپ سوم، قم: هجرت.
  3. تاج­الحلاوی، علی بن محمّد (1383). دقایق­الشعر، چاپ دوم، تصحیح محمدکاظم امام، تهران: دانشگاه تهران.
  4. جاحظ (1926). البیان و التبیین، الطبعه­الاولی، مصدّر بترجمه للجاحظ مستفیضه بقلم محقّقه و شارحه حسن السندوبی، الجزء­الاوّل، المطبعه­التجاریه­الکبری، بی­جا.
  5.  جرجانی، عبدالقاهر (1374). اسرارالبلاغه، چاپ چهارم، ترجمة جلیل تجلیل، تهران: دانشگاه تهران.
  6. جرجانی، عبدالقاهر (1368). دلائل­الاعجاز فی القرآن، چاپ اول، ترجمة سید محمد رادمنش، مشهد: آستان قدس رضوی.
  7. حسینی نیشابوری، برهان­الدین عطاءالله محمود (1384). بدایع­الصنایع، چاپ اول، تصحیح رحیم مسلمانیان قبادیانی، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.
  8. دبّاغ، حسین (1393). مجاز در حقیقت (ورود استعاره­ها در علم)، چاپ اول، تهران: هرمس.
  9. رادویانی، محمدبن­عمر (1380). ترجمان­البلاغه، چاپ اول، تصحیح احمد آتش، به کوشش و ترجمة مقدمه توفیق سبحانی و اسماعیل حاکمی، تهران ، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  10. رجایی، محمّدخلیل (1372). معالم البلاغه، چاپ سوم، شیراز: دانشگاه شیراز.
  11. ریچاردز، آی . ا (1382). فلسفة بلاغت، چاپ اول، تهران: قطره.
  12. شفیع مستوفی، رضی­الدین محمد بن محمد (1389). مطلع، تصحیح فاطمه مهدوی، پایان­نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه قم.
  13. شفیعی کدکنی، محمدرضا (1372). صورخیال در شعر فارسی، چاپ پنجم، تهران: آگاه.
  14. شمس­العلمای گرکانی، حاج محمدحسین (1377). ابدع­البدایع. چاپ اول، به اهتمام حسین جعفری، با مقدمة جلیل تجلیل، تبریز: احرار.
  15. شمس فخری اصفهانی (1389). معیار جمالی، چاپ اول، تصحیح یحیی کاردگر، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  16. شمس قیس رازی (1373). چاپ اول، به کوشش سیروس شمیسا، تهران: فردوس.
  17. شمیسا، سیروس (1378). بیان، چاپ هفتم، تهران: فردوس.
  18. صالح مازندرانی، محمدهادی بن محمد (1376). انوارالبلاغه، چاپ اول، تصحیح محمدعلی غلامی­نژاد، تهران: مرکز فرهنگی نشر قبله و دفتر نشر میراث مکتوب.
  19.  صفوی، کورش (1383). از زبان­شناسی به ادبیات، جلد دوم: شعر، چاپ اول، تهران، سورة مهر.
  20. صفوی، کورش (1396). استعاره، چاپ اول، تهران: نشر علمی.
  21. فروزانفر، بدیع­الزمان (1376). «معانی و بیان»، به کوشش سید محمّد دبیرسیاقی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نامة فرهنگستان، ضمیمة شمارة 3.
  22. فندرسکی، میرزاابوطالب (1381). رسالة بیان بدیع، چاپ اول، تصحیح سیده مریم روضاتیان، اصفهان: دفتر تبلیغات اسلامی شعبه اصفهان.
  23. کزّازی، میر جلال الدّین (1370). بیان، چاپ دوم، تهران: نشر مرکز.
  24. کوچش، زُلتن (1393). مقدمه­ای کاربردی بر استعاره، چاپ اول، ترجمة شیرین پورابراهیم، تهران: سمت.
  25. لیکاف، جرج و جانسون، مارک (1395). استعاره­هایی که با آنها زندگی می­کنیم، چاپ دوم، ترجمة هاجر آقاابراهیمی، تهران: نشر علم.
  26.  واعظ کاشفی سبزواری، کمال­الدّین حسین (1369). بدایع­الأفکار فی صنایع­الأشعار، چاپ اول، ویراستة میرجلال‌الدین کزّازی، تهران: نشر مرکز.
  27. وطواط، رشیدالدین محمّد عمر کاتب بلخی (1362). حدائق السحر فی دقایق الشعر، چاپ اول، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، تهران: کتابخانة طهوری و سنایی.
  28. هاوکس، ترنس (1380). استعاره، چاپ دوم، ترجمة فرزانه طاهری، تهران: نشر مرکز.
  29. هدایت، رضاقلی­خان (1383). مدارج­البلاغه، چاپ اول، تصحیح حمید حسنی، همکاری بهروز صفرزاده، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
  30. همایی، جلال الدین (1374). معانی و بیان، چاپ سوم، تهران: نشر هما.